یارسان

« دين حقيقت و بينش ياري يك تفكر ايلياتي و عشيره‌اي نيست كه براي محاسبات آن راهكاري سنتي بدون دخيل دادن علم و هر آنچه كه در حوزه‌ي نظامنديِ كائنات تعريف دارد در نظر گرفته شود. در واقع هر چقدر كه اشراق و مفاهيم يك تفكر بالاتر باشد، مباحث و گفتمان مربوط به آن نيز تخصصي‌تر و مشكل‌تر مي نماياند. پس ما نمي‌بايست كه مفاهيم را به اندازه‌ي وجود خود پائين بكشيم تا كه به گونه‌اي گردد كه هيچگاه عزم جزم براي بالا كشيدن و سعي براي فهميدن در خود پيدا نكنيم.»

 

 

 

 

 

 

نوشته شده توسط نامق هه‌ورامی دسته: مقالات
نمایش از 21 مهر 1394 بازدید: 1448

 

ئایینی یارسان یه‌كێك له‌ میراته‌كانی مێژووی مرۆڤایه‌تی به‌گشتی و كوردانی زاگرۆس نشینه‌ به‌تایبه‌تی، ئه‌م ئایینه‌ پڕیه‌تی له‌ ره‌مزوو رازی ژیان و گه‌ردوون و تژیه‌ له‌فه‌لسه‌فه‌، له‌سه‌ر ئاستی رۆژهه‌ڵاتناسان و گه‌ڕیده‌ بیانییه‌كان زۆر له‌سه‌ر ئه‌م ئایینه‌ قسه‌كراوه‌، له‌پاڵ ده‌رخستنیدا چه‌ندین شتی نابه‌جێیان بۆ هه‌ڵبه‌سته‌وه‌ یان له‌ده‌می نه‌یاره‌كانه‌وه‌ شتیان وه‌رگرتوه‌و دیكۆمێنتیان كردوه‌.

له‌ئاستی ناوخۆی كوردا جگه‌ له‌چه‌ند هه‌وڵێكی بچوك كارێكی ئه‌وتۆ نه‌كراوه‌ بۆ خوێندنه‌وه‌یه‌كی هاوچه‌رخ و دووباره‌ شرۆڤه‌و لێكۆڵینه‌وه‌ی ئه‌م ئایینه‌ كه‌ به‌شێكی زیندوی كلتوور و دیرۆكی كورده‌.

ئه‌فراندنی دنیا و مرۆڤ و فه‌لسه‌فه‌ی جامه‌گۆڕین (دۆنادۆن) و موزیك و لیریكا له‌بنه‌ما هه‌ره‌ دیاره‌كانی یارسانن، ریشه‌ی ره‌سه‌نی یارسان له‌قوڵایی خاكی كوردستان و چیاكانی زاگرۆسدایه‌، كۆڵه‌گه‌ ئاینییه‌كانی یارسان بریتین له‌ (پاكی، راستی، نیستی، ردا)، واته‌ راستی و خاوێنی و ژیانێكی ده‌روێشانه‌و فیداكاری له‌پێناو خه‌ڵكی تردا، شاته‌یموری بانیارانی له‌م باره‌یه‌وه‌ ده‌فه‌رمێت:

یاری چوار چیوه‌ن باوه‌ریش وه‌جا

پاكی و راستی و نیستی و ردا

واته‌: یارسان چوار بنه‌مایه‌ ده‌بێت په‌یڕه‌وكار به‌جێی بهێنێت، پاكی و راستی و ژیانی ده‌روێشانه‌ و خۆفیداكردن له‌پێناو خه‌ڵكیدا.

ئه‌مه‌ش نزیكییه‌كی ته‌واومان نیشان ده‌دات له‌گه‌ڵ ئایینی زه‌رده‌شتیدا كه‌ئه‌ویش سێ پایه‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌ی ئه‌و ئایینه‌ن كه‌ بریتین له‌ (كرداری باش و ره‌فتاری باش و گوفتاری باش) .

سه‌ده‌ی حه‌وته‌م و هه‌شته‌می كۆچی سه‌رده‌می زێڕینی گه‌شه‌سه‌ندنی ئه‌م ئایینه‌ بووه‌، له‌قۆناغی كامڵ بوون و (خه‌تم) كردندا، سوڵتان ئیسحاق له‌و قۆناغه‌دا بنه‌ماو یاساو رێسا ئایینییه‌كانی ته‌واوكرد، له‌ڕوی جه‌ماوه‌ریشه‌وه‌ خه‌ڵكێكی زۆر له‌م ئایینه‌ كۆبوونه‌وه‌ و به‌لێشاو په‌یڕه‌وماری نوێ له‌سه‌رتاسه‌ری دنیاوه‌ دیده‌یان رۆشن ده‌بویه‌وه‌و ده‌بوونه‌ په‌یڕه‌وكاری یارسان و له‌نێو بازنه‌ ئایینییه‌كانی ئه‌م ئایینه‌دا وه‌ك (هه‌فت ته‌ن، هه‌فته‌وانه‌، چل ته‌ن، 72 پیر، 99 پیر، . . . هتد) . رێكده‌خران و كاروباری ئایینیان به‌ڕێوه‌ده‌برد و به‌مه‌ش ده‌گوترێت ده‌وره‌ی په‌ردیوه‌ر، له‌و كاته‌دا شاره‌زوور مه‌ڵبه‌ندێكی گه‌وره‌ی ئایینی بوو، له‌سه‌رانسه‌ری دنیاوه‌ خه‌ڵكی رویان له‌شاره‌زوور ده‌كرد بۆ فێربوونی زانست له‌سه‌ر ده‌ستی مه‌لا ناوداره‌كانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌دا كه‌ (مه‌لا ئه‌لیاسی شاره‌زووری و مه‌لاقدووری شاره‌زووری و. . . . هتد) بوون، به‌جیابوونه‌وه‌ی عابدین له‌و بازنه‌یه‌و روكردنه‌ ئایینی هه‌قیقه‌ت، زۆرێك له‌شوێنكه‌وتوانی رویان له‌ (په‌ردیوه‌ر) كرد،

(په‌ردیوه‌ر) گوندێكه‌ له‌ هه‌ورامانی لهۆن كه‌ ناوه‌نده‌كه‌ی (شێخان) ی سه‌ر به‌ شارۆچكه‌ی (نه‌وسود) و مه‌ڵبه‌ندی بڵاوبوونه‌وه‌ی ئاینی یارسانه‌ و ئێستا زووربه‌ی شته‌ پیرۆزه‌كانی یارسان له‌وێدان و قیبله‌ی یارسانه‌كانه‌.

له‌ناو ئه‌وانه‌دا خه‌ڵكی نه‌ته‌وه‌ جیاوازه‌كان و زاره‌جیاكانی كوردیشی تێدا بوو، له‌بوڵگارستانه‌وه‌ بۆ هیندستان و مه‌غریب و تفلیس و شام و به‌غدا و به‌سره‌وه‌ بگره‌ تا كرمان و شیراز و ئه‌سفه‌هان و مازینده‌ران، له‌م هه‌وڵه‌ی ئێمه‌دا ئه‌و كرمانجه‌ ژورووانه‌ به‌سه‌ر ده‌كه‌ینه‌وه‌ كه‌ تێكسته‌كانیان به‌ هه‌ورامی نووسیوه‌، له‌هه‌وڵێكی تردا تیشك ده‌خه‌ینه‌ سه‌ر ژیانی كۆمه‌ڵێكی تر كه‌ عه‌ره‌بن و له‌شام و مه‌غریب و یه‌مه‌ن و به‌غدا و به‌سراوه‌ هاتوون و تێكسته‌كانیان به‌هه‌ورامی نووسیوه‌.

له‌سه‌رده‌می (بالولی ماهی) یه‌وه‌ له‌سه‌ده‌ی دووه‌می كۆچی تا قۆناغی په‌ردیوه‌ر ته‌واوی كه‌لامه‌كانی یارسان به‌هه‌ورامی نوسراون، ته‌نها ده‌فته‌ری عابدین نه‌بێت كه‌به‌شێوه‌ی جافی نووسراوه‌ته‌وه‌، ئه‌مه‌ پرسیارێكی گرنگه‌ كه‌بۆچی هه‌ورامی بوویه‌ زمانی فه‌رمی یارسان؟

ناتوانین وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌ وه‌رگرینه‌وه‌ تا ئاوڕێكی دیرۆكی له‌ زمانی هه‌ورامی نه‌ده‌ینه‌وه‌.

زۆرێك له‌ لێكۆڵه‌ره‌وان و زمانناس و گه‌ڕیده‌و رۆژهه‌ڵاتناسه‌كان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ كۆكن كه‌ زمانی كوردی میراتگری زمانی مادی و ئاوێستاییه‌ و دیاره‌ مه‌به‌ست له‌وه‌ش (هه‌ورامی) یه‌، رۆژهه‌ڵاتناسی ناسراو (دارمستتر) پاش لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی ورد له‌زمانی كوردی به‌و باوه‌ڕه‌ گه‌یشتووه‌ كه‌زمانی كوردی لقێكی زمانی (ماد) ه‌، ئێمه‌ ئه‌گه‌ر ئاڤێستا به‌وردی بخوێنینه‌وه‌ و به‌راورد له‌گه‌ڵ هه‌ندێ وشه‌ی ئاوێستایی و پارسی كۆن و پارتی و هه‌ورامیدا بكه‌ین ئه‌وه‌مان بۆ رون ده‌بێته‌وه‌ كه‌ له‌زمانه‌ كۆنه‌ ئێرانییه‌كان و له‌زاراوه‌كانی كوردیشدا هه‌ورامی له‌هه‌موویان زیاتر نزیكه‌ له‌و زمانه‌وه‌ كه‌ ئاڤێستای پێ نووسراوه‌ته‌وه‌ و ئێستاش زۆرێك له‌ وشه‌و ده‌نگه‌كانی له‌هه‌ورامیدا ماونه‌ته‌وه‌.

زمانی ئاوێستایی گرنگترین زمانی دێرینه‌، زمانێكی ته‌واو به‌هێز بووه‌ و ریشه‌ی له‌ناو زمانی هیندۆ ئه‌وروپاییدایه‌، به‌هیچ جۆرێك ناتوانرێت ئه‌م زمانه‌ به‌ زاراوه‌یه‌كی زمانی فارسی بزانرێت كه‌زمانی فه‌رمی ئێرانییه‌كان بووه‌.

هه‌روه‌ك چۆن (مه‌كه‌نزی) له‌كتێبی (دیالیكتیك اورامان لهون) دا كه‌چه‌ندین ساڵ كاری له‌سه‌ركردوه‌، له‌و باوه‌ڕه‌دایه‌ هه‌ورامی نزیكترین زمانه‌ له‌ زمانی ئاوێستاییه‌وه‌.

هه‌ورامی وه‌ك زمانه‌كانی تر گۆڕانكاری به‌سه‌ردا هاتووه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی گۆڕانكاری به‌سه‌ر شته‌كانی تردا هاتووه‌، ده‌بێت ئه‌وه‌ بزانین زمانی دایكی رۆژێك ده‌ستی پێكردووه‌ كه‌ پێشینه‌كانمان له‌سه‌ر ئه‌م بومه‌ و به‌م زوانه‌ ئاخاوتوون یان به‌زمانێك كه‌ ئیسه‌ هه‌ورامی میراتگرییه‌تی، ئه‌وه‌تا زمان ناس و ئاوێستا ناسێكی وه‌ك (ژان كلنز، لیژ) باوه‌ڕی وایه‌ ئه‌لفا بێی ئاوێستایی هاوشانی ئه‌لفابێی یۆنانییه‌.

دكتۆر حه‌بیبوڵڵای تابانی له‌كتێبی (وحدت قوم كورد وماد) دا له‌لاپه‌ڕه‌ 115دا ده‌ڵێت:" پێش هاتنی هۆزه‌ ئاریاییه‌كان بۆ چیاكانی زاگرۆس، زوانی (هوریانی) له‌ناوو زاگرۆس نشینه‌كاندا به‌كار ده‌هات كه‌زوانی ره‌سمی ده‌وڵه‌تی میتانییه‌كان بوه‌و هیچ په‌یوه‌ندییه‌كی به‌زوانی هیندوو ئه‌وروپاییه‌وه‌ نییه‌و زمانی ره‌سه‌نی زاگرۆس نشینه‌كان بووه‌، هوریانی زمانێكی باو بووه‌و په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ زمانی

(لولوبییه‌كان و كاسی و گۆتییه‌كان) دا هه‌بووه‌، كاتێك ئاریاییه‌كان دێنه‌ ناوچه‌ی زاگرۆس له‌گه‌ڵ زمانی ره‌سه‌نی ناوچه‌كه‌ كه‌زمانی هوریانی بووه‌ تێكه‌ڵده‌بن و دواتر ئه‌و زمانه‌ ده‌كه‌نه‌ بنه‌ما بۆ زمانێكی نوێ كه‌ زمانی (ماد) ییه‌كان بوه‌و دواتریش ئاوێستای پێ نووسرایه‌وه‌".

ئیسته‌ش به‌رده‌وام ده‌گوترێت زمانی ئاوێستا له‌كوردییه‌وه‌ نزیكه‌ به‌ڵام حه‌قه‌ بپرسین له‌كام كوردییه‌وه‌ نزیكه‌؟

بۆ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ئه‌م پرسیاره‌ و پرسیاری پێشو پشت به‌چه‌ند خشته‌یه‌ك ده‌به‌ستین و به‌و وه‌ڵامه‌ ئه‌گه‌ین كه‌:

-         بۆچی هه‌ورامی بویه‌ زمانی ئایینی یارسان؟

-         كام كوردییه‌ له‌ زمانی ئاوێستاوه‌ نزیكه‌؟

خۆ ناتوانین خۆمان له‌دێڕه‌ به‌ناوبانگه‌كه‌ی سه‌ید فه‌رزی ببوێرین كاتێك مه‌ره‌مۆ:

له‌وز عه‌ره‌بیمان گێڵا نه‌ده‌وران

كه‌ردمان كه‌لام وه‌ له‌وز گۆران

ئه‌مه‌ ریشه‌یه‌كی مێژوویی و هزری قوڵی له‌پشته‌ و ده‌كرێت وردتر كۆده‌كانی ئه‌م بابه‌ته‌ بخوێنینه‌وه‌و هه‌ڵوێسته‌یان له‌سه‌ر بكه‌ین، ئه‌مه‌ له‌بابه‌تێكی سه‌ربه‌خۆدا شرۆڤه‌ ده‌كه‌ین.

به‌ورد بوونه‌وه‌ له‌خشته‌كان كه‌له‌ناوه‌رۆكدا دانراون ده‌گه‌ین به‌و ده‌ره‌نجامانه‌و له‌وێوه‌ ده‌روازه‌ی ئه‌و هه‌قیقه‌ته‌مان بۆ واڵا ده‌بێت كه‌چۆن ئه‌و كوردانه‌ی كرمانجی سه‌روو تێكسته‌ ئایینییه‌كانیان به‌ هه‌ورامی نووسیوه‌.

زمان

زمان هه‌ماهه‌نگیه‌که‌ له‌نێوان ئاماژه‌و هێماکاندا، که‌ ئامرازه‌کانی زانین پێک ده‌هێنێت، زمان گرنگترین هۆکاری تێگه‌یشتن و به‌ریه‌ک که‌وتنی نێوان تاکه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌یه‌ له‌گشت بواره‌کانی ژیاندا، به‌بێ بونی زمان په‌یوه‌ندی نێوان تاکه‌کان درووست نابێت.

زمان په‌یوه‌ستییه‌کی به‌هێزی هه‌یه‌ به‌ بیرکردنه‌وه‌وه‌، بیری مروڤ هه‌میشه‌ له‌بۆته‌ی زماندا داده‌ڕێژرێت، بگره‌ له‌کاتی بیرکردنه‌وه‌ی ناخدا، ته‌نها له‌ڕێگه‌ی زمانه‌وه‌ ده‌گه‌یت به‌ بوونی راسته‌قینه‌ی بیرۆکه‌کان.

زمان دابه‌ش ده‌بێت به‌سه‌ر چه‌ند کۆمه‌ڵه‌یه‌کدا له‌وانه‌ش:

-خێزانه‌ زمانییه‌کان: کۆمه‌ڵه‌ زمانێکن له‌ بنه‌ڕه‌تدا هاوبه‌شن، زۆرێک له‌ زانایان کۆک نین له‌سه‌ر دابه‌شکردنی زمانه‌کان، هه‌ندێک له‌مانه‌ خودان تایبه‌تمه‌ندی و بنچینه‌ی هاوشێوه‌ن، ئه‌مه‌ سه‌رباری هه‌ندێک جۆری لاوه‌کی وه‌ک:

- زمانه‌ دروستکراوه‌کان: ئه‌و زمانه‌یه‌ که‌سێک یان چه‌ند که‌سێک دروستیان کردوون و به‌شێکن له‌ که‌لچه‌ر وه‌ک زمانی شێوه‌و زمانی پرۆگرامسازی. ([1])

زمان مرۆڤ له‌گه‌ل زینده‌وه‌ره‌کانی دیکه‌دا جودا ده‌کاته‌وه‌، چونکه‌ زمان بیری بنیات ناوه‌، وه‌ک ئه‌وه‌ی چۆمسکی پێی وایه‌ زمان په‌یوه‌سته‌‌ به‌ توێژینه‌وه‌ی هزری مرۆڤایه‌تییه‌وه‌، زمان به‌شێوه‌یه‌ک له‌ شێوه‌کان ده‌یسه‌پێنێت به‌سه‌ر مرۆڤدا بیر بکاته‌وه‌ و ئه‌وه‌ به‌ دوو دیوی دراوێکی ده‌زانێت، کۆمه‌ڵێک هێمای زمانه‌وانی ده‌بنه‌ ده‌روازه‌ی بیرکردنه‌وه‌ی هزری مرۆڤ، له‌باسکردنی هیمایه‌یه‌کی زمانه‌وانییه‌وه‌ ده‌روازه‌ی خه‌یاڵێک ئاوه‌ڵا ده‌بێت.

چه‌مکی فه‌لسه‌فه‌ی زمان جه‌خت له‌سه‌ر بیرکردنه‌وه‌ی مرۆڤایه‌تی ده‌کات، به‌پێی ئه‌و هێما زمانه‌وانیانه‌ی که‌ بیری مرۆڤ ده‌توانێت دروستیان بکات. ([2])

بیری مرۆڤ په‌یوه‌سته‌ به‌تایبه‌تمه‌ندییه‌ سروشتییه‌که‌یه‌وه‌ و زمانه‌که‌شی کۆی ئه‌و هێمایانه‌یه‌ که‌له‌ده‌ورووبه‌ریدا هه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بتوانێت گوزارشت له‌ شته‌کانی ناخی و ده‌ورووبه‌ری بکات و ئه‌مه‌ش وایکرد زمان بێته‌ ئاراوه‌.

تایبه‌تمه‌ندی زمانی سروشتی ئه‌وه‌یه‌ سیستمێکی هێماییه‌ جیاواز له‌ سیستمه‌ هێماییه‌کانی دیکه‌، زمان کۆی سیستمێکی هێماییه‌ وه‌ک ئامرازێک تاک به‌کاری ده‌هێنێت بۆ گوزارشت له‌ مه‌به‌سته‌کانی و به‌رقه‌رارکردنی په‌یوه‌ندی له‌گه‌ل ئه‌وانی تردا به‌هۆی ئاخاوتن و نووسینه‌وه. ([3]‌)

بونیادی ستراکتۆری زمان به‌رله‌وه‌ی هێمایه‌کی گۆ کردن بێت کۆی ئه‌و شتانه‌یه‌ هزری مرۆڤ به‌رهه‌می ده‌هێنێت، بۆ ئه‌وه‌ی به‌رهه‌مهێنراوه‌که‌ بخرێته‌ ناو فۆرمێکی ستاتیکییه‌وه‌ بیر له‌ڕێکخستنی کرایه‌وه‌ له‌شێوه‌یه‌کی ئه‌ندازه‌ییدا وه‌ک ئه‌وه‌ی سوسێر باوه‌ڕێ پێبوو.

زمانه‌وانه‌کانی پێش سوسێر له‌و باوه‌ڕدا بوون زمان پێکهاته‌یه‌که‌ له‌ کۆمه‌ڵه‌ ده‌نگێک و ئه‌م ره‌گه‌زه‌ مادییانه‌ ده‌کرێت ببیسترێن و گۆ بکرێن، ئه‌م پێناسه‌یه‌ وایکرد به‌راورد بکرێت له‌گه‌ل خانودا که‌ بریتییه‌ له‌ زۆرێک به‌رد وچیمه‌نتۆ و داروو پێکهاته‌کانیتر، ئیبن سینا دژی پێناسه‌کردنی خانوو بوو به‌م جۆره‌، پێی وایه‌ده‌بێت ره‌چاوی پێکهاته‌و شێوازی ئه‌ندازه‌یی ورێکخستنی بکرێت. ([4])

هه‌مان ره‌خنه‌بوو که‌ سوسێر له‌و که‌سانه‌ی ده‌گرت که‌ باوه‌ڕیان وابوو زمان ده‌نگه‌، به‌بێ ئاماژه‌دان به‌ تایبه‌تمه‌ندی سیستمه‌ زمانه‌وانییه‌که‌.

شوناس

شوناس ئه‌و په‌یوه‌ندیه‌ ئۆرگانیه‌یه‌ مرۆڤی پێ ده‌ناسرێته‌وه‌، لێره‌دا شوناس مه‌به‌ست له‌ ناسنامه‌ یان شناسنامه‌ نییه‌، زانایانی ده‌رونناسی شوناشی مرۆڤ به‌و قۆناغه‌ جیاوازانه‌ی ده‌ستنیشان ده‌که‌ن که‌ مرۆڤ پێیدا تێده‌په‌ڕێت وه‌ک منداڵی، مێرمنداڵی، لاو، کامڵ، پیر، کۆمه‌ڵناسه‌کانیش وای ده‌بینن که‌ شوناس بریتییه‌ له‌ وه‌ی‌ که‌سێک هه‌ستی په‌یوه‌ست بوون بکات به‌و کۆمه‌ڵگه‌یه‌ی تێیدا ده‌ژی یان مه‌یلی بۆی هه‌یه‌. میتافیزیکه‌کانیش به‌ (جه‌وهه‌روبه‌های عه‌قڵ) ی ده‌بینن. ([5])

له‌م دیده‌ جیاوازانه‌وه‌ به‌وه‌ گه‌شتین که‌ شوناس بریتییه‌ له‌ راستی و به‌های خود و یه‌کێتی په‌یوه‌ستبوون و مه‌یل و یه‌کسانی و لێکچوون، ئه‌مه‌ ده‌روازه‌یه‌ک بۆ بابه‌ته‌که‌ی ئێمه‌ که‌ زمان چ شوناسێک ده‌داته‌ به‌کارهێنه‌رانی.

زمان و شوناس

یه‌کێک له‌پێکهاته‌ی هه‌رنه‌ته‌وه‌یه‌ک زمانه‌، زمان مه‌یلی ئاخێوه‌رانییه‌تی بۆ گوزارشت کردن له‌شته‌کانی خۆیان، ئه‌مه‌ش بۆ ده‌سته‌جه‌معی هه‌رنه‌ته‌وه‌یه‌ک و تاکه‌کانیشی ده‌بێته‌ شوناس.

زمان ئامرازی ئاخاوتنی کۆمه‌ڵێکه‌ که‌ ره‌نگدانه‌وه‌ی هزرو کۆی به‌رهه‌مهێنراوه‌ زمانه‌وانییه‌کانی هه‌ر گه‌لێکه‌، وکۆمه‌ڵه‌ ده‌نگێکه‌ هه‌ر گه‌لێک مه‌به‌سته‌کانی خۆی پێ ده‌رده‌بڕێت. ([6])

ئه‌م بۆچونه‌ سێ ره‌گه‌زی (ئاخێوه‌ر) مان بۆ ده‌رده‌خات و ده‌کرێت به‌ (پێکهاته‌ی زمانی) ناوی ببه‌ین، ئه‌ویش (ده‌نگه‌کان، گه‌ل و نه‌ته‌وه‌، مه‌به‌ست) ن، په‌یوه‌ندی نێوان ده‌نگه‌کان و مه‌به‌ست ئاماژه‌یه‌ بۆ بابه‌تێکی ئاشنا، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ که‌ زمان له‌ راستیدا ره‌نگدانه‌وه‌ی هزره‌، ده‌نگ شتێک نیه‌ جگه‌ له‌ ئاوێنه‌ی هزر.

هزر یه‌کێک له‌ گرنگترین ئه‌رکه‌کانی زمانه‌ وه‌ک ئه‌وی زمان ناسه‌کان به‌ (سۆسیۆلۆژیای زمان) ناوی ده‌به‌ن. ([7])

بنیامین لی وورف –یه‌کێک له‌ ناودارانی فکری زمانی ئه‌مه‌ریکییه‌- ده‌ڵێت: زمان باڵاده‌ستی هزره‌، نه‌ک به‌هۆی وشه‌کانیه‌وه‌یه‌تی به‌ته‌نها، به‌ڵکو به‌هۆی بونیادی ناوه‌کی ئه‌و زمانه‌شه‌وه‌یه‌، (ابن جن) یش پێی وایه‌ له‌ده‌ستدانی ره‌گه‌زێک له‌ ره‌گه‌زه‌کانی زمان واته‌ نابوت بوونی ئه‌وه‌ی که‌ ماوه‌ له‌و زمانه‌. ([8])

هه‌ریه‌ك له‌و ره‌گه‌زانه‌ی به‌هۆی زمانه‌وه‌ گوزارشتیان لێده‌كرێت به‌رهه‌می مرۆڤایه‌تین و له‌ناوچونیان ده‌بێته‌ هۆی لاوازبوون و نابووت بوونی سه‌رده‌م به‌رهه‌می مرۆڤایه‌تی، مرۆڤ پێچه‌وانه‌ی ئاژه‌ڵه‌كان ئامرازه‌ ده‌نگییه‌كان بۆ مه‌به‌ستێكی هزری به‌كار ده‌هێنرێت و كۆی ئه‌مانه‌ ده‌بێته‌ كۆیه‌كی زمانی.

ئه‌و ده‌نگانه‌ی له‌شته‌کانی تره‌وه‌ ده‌رده‌چن (جگه‌ مرۆڤ) نابنه‌ زمان، چونکه‌ مرۆڤ بۆ گه‌یاندنی مه‌به‌ستێک و فکرێک ئه‌و کاره‌ ده‌کات. ([9])

زمان شتێکی تاکه‌ که‌سی نیه‌ بگره‌ دیارده‌یه‌، تاک ناتوانێت زمان بئافرێنێت، ئه‌ره‌ستۆ پێی وایه‌ زمان به‌رهه‌مێکی ده‌نگییه‌ به‌هه‌ماهه‌نگی هزر له‌پێناو به‌مانادار کردنی ده‌نگ. ([10])

به‌شێوه‌یه‌کی گشتی وه‌ک ئه‌وه‌ی (سبرسن) باسی ده‌کات جه‌وهه‌ری زمان چالاکی مرۆییه‌، چالاکی له‌لایه‌ن تاکه‌وه‌ بۆئه‌وه‌ی ده‌ورووبه‌ر لێی تێبگه‌ن، چالاکی دیگه‌رانیش ئه‌وه‌یه‌ تێبگه‌ن چی له‌ ئاوه‌زی تاکدایه‌. ([11])

توێژه‌ر باوه‌ڕی وایه‌ زمان ئامرازی بیرکردنه‌وه‌ی مرۆڤه‌کانه‌، کاریگه‌ری له‌سه‌ر خود و به‌رامبه‌ر هه‌بێت، هه‌رچی ده‌نگ و وشه‌کانیشن یارمه‌تی ده‌ری ئه‌م پرۆسه‌یه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی زمان و شوناس کاری یه‌کتر ته‌واو بکه‌ن.

جه‌ده‌لی زمان و شوناس

پاش کردنه‌وه‌ی ده‌روازه‌یه‌کی بچوک له‌ڕوی زمان و شوناسدا، به‌ده‌رنجامێک ده‌گه‌ین که‌ سه‌ره‌تایه‌کی بنه‌ڕه‌تییه‌ بۆ توێژینه‌وه‌که‌ی ئێمه‌ ئه‌ویش په‌یوه‌ندی نێوان زمان و شوناس، شوێنی زمان له‌ پێکهاته‌ی ره‌گه‌زی شوناسدا، جایگای زمان له‌ تیۆرییه‌کانی شوناسدا.

ئه‌گه‌ر زمان ئه‌و تایبه‌تمه‌ندییه‌ زمانییه‌ بێت که‌ عه‌قڵی ده‌سته‌جه‌معی پێچه‌وانه‌ ده‌کاته‌وه‌ بۆ ده‌سته‌یه‌ک له‌ مرۆڤه‌کان، گوزارشت له‌ بینینی ئه‌وان بۆ جیهانی ده‌ورووبه‌ریان ده‌کات، ئه‌گه‌ر شوناس حه‌قیقه‌ت و خود و به‌ها بێت، که‌واته‌ زمان وێنه‌یه‌کی زیندوی ناخ و به‌های به‌کارهێنه‌رانییه‌تی.

سه‌رنج بده‌، "حه‌قیقه‌ت، خود، به‌ها" وشه‌ن، به‌ڵام زمان که‌ره‌سه‌ی هاوبه‌شی ئاخێوه‌رانیه‌تی، وه‌ک ده‌بینرێت زمان به‌شێکی جیانه‌کراوه‌ی شوناسه‌ له‌لای کۆمه‌ڵگه‌ی مرۆڤایه‌تی، چونکه‌ ئه‌وه‌ی هه‌ڵگرانی زمانێک کۆده‌کاته‌وه‌ تێگه‌شتن و گوزارشت کردنیانه‌ به‌و زمانه‌، که‌واته‌ شوناسیان زمانه‌که‌یانه‌، به‌وه‌ی له‌وانه‌ی جودایان ده‌کاته‌وه‌ که‌ لێیان حاڵی نابن، په‌یوه‌ندی زمان و ئاخێوه‌رانی په‌یوه‌ندییه‌کی ئۆرگانیکییه‌ و پێی ده‌ناسرێته‌وه‌، به‌مانایه‌کی تر (زمان) شوناسه‌ و (شوناس) زمانه‌. ([12])

زمان ناتوانێک ئه‌رکه‌کانی به‌ڕێوه‌به‌رێت له‌ده‌ره‌وه‌ی سیاقه‌ کۆمه‌ڵایه‌تی وسیاسی و کلتورییه‌که‌یه‌وه‌، ناکرێت زمانێک باس بکرێت به‌بێ ئه‌وه‌ی کلتووروجوگرافیاو فه‌رهه‌نگی به‌کارهێنه‌رانی له‌به‌رچاو بگیرێت.

کۆمه‌ڵناسه‌کان زمان وه‌ک راستییه‌ک و دیارده‌یه‌کی کۆمه‌ڵایه‌تی ده‌بینن، هۆکاری رێکخستنی کۆمه‌ڵایه‌تی به‌کارهێنه‌رانییه‌تی، لێره‌وه‌ ده‌رکی په‌یوه‌ست بوونی گه‌لان به‌ زمانه‌کانیانه‌وه‌ ده‌که‌ین، چونکه‌ تاک هه‌میشه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ بونیاده‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌که‌یه‌وه‌. ([13])

ئه‌مه‌ش واده‌کات له‌نێوان دوانه‌یی زمان و شوناسدا له‌ ئاینده‌دا زمان ببێته‌ یه‌که‌م، به‌تایبه‌تی ئه‌و زمانانه‌ی که‌ زمانی ئایینێک وه‌ک هه‌ورامی که‌ توێژینه‌وه‌که‌مان له‌سه‌ر ئه‌م بابه‌ته‌یه‌، به‌تایبه‌ت بۆ ئایندارانێک که‌ هه‌ورامی نین به‌ڵام زمانی ئایینیان هه‌ورامیه‌.

که‌واته‌ زمان ته‌نها پێکهاته‌یه‌کی سادی شوناس نییه‌ بگره‌ گرنگترین کۆڵه‌که‌کانی زمانه‌، په‌یوه‌ندی زمان و شوناس په‌یوه‌ندی تایبه‌تییه‌ به‌ گشتییه‌وه‌.

له‌کۆتایی سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌مدا چه‌ندین تیۆر له‌سه‌ر فکری شوناس سه‌ریان هه‌ڵدا، تیۆرییه‌کانی ئه‌ڵمانی، فه‌ره‌نسی، ئیتاڵی، مارکسییه‌کان، ئیسلامییه‌کان، شۆڤێنییه‌کان.

هه‌ندێک له‌و تیۆرییانه‌ جه‌ختیان له‌سه‌ر زمان ده‌کرد، تیۆری ئه‌ڵمانی که‌له‌سه‌ر فه‌لسه‌فه‌ی هیگڵ بنیاتنرابوو باوه‌ڕی وابوو (بنه‌مای نه‌ته‌وه‌ شوناسه‌ و پێوه‌ری راسته‌قینه‌ی زمانه‌)، (هیرده‌ر) یش ده‌یگوت" دڵی گه‌ل له‌زمانی گه‌لدا لێده‌دات".[14]

مارکس له‌ تیۆرییه‌کایدا له‌پاڵ زماندا، (مێژوو، پێکهێنانی ده‌رونی-رۆشنبیری، یه‌کێتی ئابووری، زه‌وی هاوبه‌شی) ی بۆ زیاد کرد.

ستالین به‌هه‌مان شێوه‌ له‌پاڵ زماندا هه‌مان شته‌کانی مارکسی زیاد کرد جگه‌ له‌ مێژوو. ([15])

به‌سه‌رنجدان له‌م نموونانه‌ ده‌بینین هیچکام له‌ تیۆرییه‌کان زمان وه‌لا نانێن و زمان به‌ پشتیوانێکی گه‌وره‌ی شوناس ده‌زانن.

ئایین:

ئایین زاراوه‌یه‌که‌ به‌کاردێت بۆ کۆمه‌ڵه‌ بیرو باوه‌ڕێک که‌به‌هۆی شوێنکه‌وته‌کانییه‌وه‌ له‌ڕوی روانینیانه‌وه‌ بۆ ژیان و گه‌ردوون، وه‌ک ئه‌وه‌ی ده‌گوترێت بیرووباوه‌رێکی په‌یوه‌سته‌ به‌ ئه‌ودیوی سروشت و ئیلاهیات و مۆراڵی داموو ده‌زگا په‌یوه‌سته‌کان به‌و بیرو رایه‌وه‌، هه‌ندێکیش باوه‌ڕیان به‌وه‌یه‌ ئایین کۆی گشتی وه‌ڵامه‌کانه‌ له‌سه‌ر ته‌فسیر کردنی په‌یوه‌ندی مرۆڤ به‌ گه‌ردوونه‌وه‌.

هه‌ردوو زانای ئه‌نترۆپۆلۆجا (جون موناغان و پیته‌ر جیست) ده‌ڵێن:" ته‌نهاشتێک که‌ بتوانێت یارمه‌تیده‌ر بێت بۆ مامه‌ڵه‌کردن له‌گه‌ڵ کێشه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ ته‌نها (ئاین یان بیروڕایه‌)، چونکه‌ ده‌توانین له‌ڕێگه‌ی کامڵ کردنی ئاین و بیروباوه‌ڕه‌کان به‌ رێنمایی و بیری ده‌وڵه‌مه‌ندی وه‌ک (چۆن و بۆچی جیهان به‌یه‌که‌وه‌ دانران) به‌مه‌ش واله‌ خاڵکی ده‌کات به‌رگه‌ی مه‌ینه‌تییه‌کان بگرن". ([16])

گه‌شه‌ی ئایین له‌ڕێگه‌ی چه‌ند شتێکی جیاوازه‌وه‌یه‌و ئه‌وه‌ش په‌یوه‌سته به‌ئاستی هۆشیاری ئه‌و کۆمه‌ڵگه‌یه‌ی ئه‌و ئایینه‌یان وه‌رگرتووه‌، هه‌ندێک ئایین جه‌خت له‌سه‌ر باوه‌ڕ ده‌که‌ن، هه‌ندێکی دیکه‌ش له‌سه‌ر واقیع، هه‌ندێکی تریش له‌سه‌ر ئاستی شاره‌زایی ئایینی تاک، هه‌ندێک ئایینی تر بانگه‌شه‌ی ئه‌وه‌ده‌که‌ن ئایینه‌که‌یان جیهانییه‌و یاساو رێساکانی بۆ هه‌موو مرۆڤایه‌تییه‌ و ده‌بێت پراکتیزه‌ بکرێت و له‌سیستمی ده‌وڵه‌تدا ره‌نگدانه‌وه‌ی هه‌بێت وه‌ک یاساکانی باری که‌سی و په‌روه‌رده‌و ته‌ندروستی و هتد. . .

ئاین وه‌ک چه‌مک بریتییه‌ له‌ ملکه‌چی و په‌رستش بۆ شتێک، به‌واتایه‌کی تر واته‌ په‌یوه‌ست بوون و شوێنکه‌وتن و گوێڕایه‌ڵی که‌سێک بۆ ئایدۆلۆژیایه‌ک یان بیرووباوڕێک.

هه‌میشه‌ له‌ زۆربه‌ی ئایینه‌کاندا بۆ سه‌لماندنی راستی خۆیان هێزی دووه‌میان دروست کردووه‌ که‌ خۆیان به‌ هێزی خێر و ئه‌وی تریشیان به‌ هێزی شه‌ڕ ناساندووه‌.

(گریک ئیبستین) مامۆستای زانسته‌ مرۆییه‌کان له‌ زانکۆی (هارڤیرد) ده‌ڵێت:" هه‌موو ئایینه‌ گه‌وره‌کانداله‌جیهاندا له‌ سه‌ر بنه‌مای ئه‌وه‌ دامه‌زراون که‌ هێزێک له‌ ئاسماندا هه‌یه‌ و خاوه‌نی هێزێکی دادپه‌روه‌ر و ره‌هاییه‌ که‌ ئه‌م شته‌ له‌سروشتدا به‌دی نایه‌ت. ([17])

هه‌ردوو زانای ئه‌نترۆپۆلۆژیا (جۆن موناغان و پیته‌ر جه‌ست)، باوه‌ڕیان وایه‌ ئایینه‌ گه‌وره‌کان هه‌ندێک دیدگا لای شوێنکه‌وتووه‌کانیان دروست ده‌که‌ن وه‌ک بینینی کاریزمایی په‌یامبه‌ره‌کان، ئه‌وانیش به‌جۆرێ وه‌ڵامی ئه‌وکه‌سانه‌ ده‌ده‌نه‌وه‌ که‌ به‌دوای زانینی راستیه‌کانی گه‌ردونه‌وه‌ن و پێێان ده‌ڵێن "کلیلی خۆشبه‌ختی و سه‌رکه‌وتن به‌ ره‌نج به‌ده‌ست دێت و له‌شوێنێکی دوردایه‌" ([18])

پێناسه‌کانی ئایین:

به‌ چه‌ندین شێوه‌ ئایین پێناسه‌ کراوه‌، زۆرینه‌ی شیکردنه‌وه‌کان هه‌وڵیان داوه‌ هاوسه‌نگییه‌ک له‌نێوان (پێویستی زۆر) و (په‌یوه‌ستی گشتی)، یه‌که‌میان به‌و مانایه‌ی که‌ خه‌ڵکێکی زۆر هه‌ن بۆشاییه‌ رۆحییه‌کانیان وای کردووه‌ زۆر په‌یوه‌ست بن به‌ ئایینه‌وه‌ و هێندێکی تر که‌ به‌شی دووه‌میانه‌ وه‌ک په‌یوه‌ستییه‌کی گشتی تیره‌و خێل و بنه‌ماڵه‌وه‌ په‌یوه‌ستن به‌ ئایینێکه‌وه‌، پێناسه‌ فه‌رمییه‌کانی ئایین به‌شێکیان په‌یوه‌ستن به‌ فاکته‌رگه‌لێکی وه‌ک (ئه‌زموون، سۆز، مۆرال، لایه‌نی مه‌عنه‌وی) ([19])، له‌گه‌ڵئه‌وه‌شدا زۆربه‌ی پێناسه‌کان له‌سه‌ر ئه‌م چه‌مکانه‌ کۆکن که‌ ئایین بریتییه‌ له‌:

-    چه‌مکی پاکییه‌تی یان خودایی له‌ نۆرمێک له‌ نۆرمه‌کانی باوه‌ڕ به‌ خودا، ئه‌م چه‌مکه‌ به‌زۆری به‌کار دێت نه‌ک به‌ هه‌میشه‌یی.

-          لایه‌نێکی رۆشنبیری و هه‌ڵسوکه‌وت و که‌ش و مه‌راسیم و په‌رستشی رێکخراوه‌ له‌چوارچێوه‌ی پێوه‌ره‌ مۆراڵییه‌کاندا.

-          کۆمه‌ڵێک ئه‌فسانه‌ یان راستیی پیرۆزه‌ له‌لای باوه‌ڕداران. ([20])

پیرۆز شتێکه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ رێبازێک یان رێگه‌یه‌که‌وه‌ به‌ په‌رستراو و ئایین و نهێنییه‌کانییه‌وه‌ و زۆرجاران په‌یڕوکاران ئه‌وه‌نده‌ ده‌زانن پیرۆز شتێکه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ ئایین و خوداوه‌نده‌کانه‌وه‌. ([21])

ئه‌فسانه‌:

ئایین به‌شێکی دانه‌بڕاوه‌ له‌ میتۆلۆژیا، به‌رده‌وام ئایینه‌کان ئه‌فسانه‌ به‌رهه‌م ده‌هێنن بۆ تۆکمه‌ کردنی پێگه‌ی خۆیان له‌ناو دۆست و نه‌یارانی ئه‌و ئایینه‌دا) [22] (، سه‌باره‌ت به‌ په‌یوه‌ندی ئه‌فسانه‌ به‌ ئایینه‌وه‌:

-    گێڕانه‌وه‌ی چیرۆکێکی ساده‌ی مێژووی که‌ چه‌ند ره‌هه‌ندێکی ده‌درێتێ و وا لێک ده‌درێته‌وه‌ ئه‌مه‌ هیزێک له‌پشتیه‌وه‌یه‌تی و وداوێکی سروشتی و خۆکرد نییه‌.

-    بوونی که‌سایه‌تییه‌کی دیار یان شتێکی تاییبه‌ت که‌له‌بنه‌ڕه‌تا بوون یان شتێکی خه‌یاڵییه‌و پێویستی به‌ لێکۆڵیینه‌وه‌ی زیاتر هه‌یه‌.

-          درکه‌ (کنایه‌) سه‌باره‌ت به‌ شوێنێک یان شتێک له‌رۆحی مرۆڤدا. ) [23] (

توێژه‌ر وای ده‌بینێت ئایینه‌کان به‌ هه‌موو ره‌هه‌نده‌کانیانه‌وه‌ به‌شێک له‌پرۆسه‌ی وه‌به‌رهێنانی میتۆلۆژیا و زۆرترین په‌یوه‌سته‌کانیان به‌ هه‌ندێک چیرۆک و داستانه‌وه‌ ده‌به‌ستنه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی به‌دوای نهێنی زۆردا نه‌گه‌ڕێن.

جۆره‌کانی ئایین:

ئاین وه‌ک کایه‌یه‌کی کۆمه‌ڵایه‌تی هه‌ڵگری چه‌ندین ماک و تایبه‌تمه‌ندییه‌، له‌م رێگه‌یه‌وه‌ ده‌توانڕێت ئایینێک له‌ ئایینێکی تر جودا بکرێته‌وه‌، له‌مێژووی مرۆڤایه‌تیدا ئایینه‌کان یان ئاسمانین یان ئایینی سه‌رزه‌وین، واته‌ له‌سه‌ر زه‌وی به‌رهه‌م هێنراون.

هه‌ندێک له‌زانایان ئایینه‌کان به‌سه‌ر دوو به‌شدا پۆلێن و ریزبه‌ندی ده‌که‌ن به‌م جۆره‌ی لای خواره‌وه‌: ([24])

1-   ئایینه‌ جیهانییه‌کان: ئه‌و ئایینانه‌ن له‌سه‌رانسه‌ری جیهاندا رێژه‌یه‌کی زۆر په‌یڕه‌وکاریان هه‌یه‌، وه‌ک مه‌سیحییه‌ت و ئیسلام و جوله‌که‌ و بوزی.

2-      ئایینه‌ که‌مه‌نه‌ته‌وه‌ییه‌کان: ئه‌و ئایینانه‌ن له‌ناو کۆمه‌ڵێکی دیاریکراودا بترازێت په‌یڕه‌وکاریان نییه‌.

ئه‌وه‌ی گرنگه‌ سه‌رنجی لێبده‌ین ئه‌وه‌یه‌ ئایین و پیرۆزییه‌کانی جێگه‌ی رێزن و نابێت ببه‌سرێته‌وه‌ به‌ رێژه‌ی په‌یڕه‌وکارانییه‌وه‌ و ئه‌مه‌ش خاڵێکی له‌یه‌کچوی زمان و ئایینه‌، چونکه‌ بنه‌ما و فه‌لسه‌فه‌ی هه‌ر ئایینێک گوزارشت له‌ کلتوری زێد و ماوای سه‌رهه‌ڵدانییه‌تی.

بنه‌ماکانی ئایین:

هه‌موو ئایینێک خاوه‌نی بیرووباوه‌ڕی نه‌گۆره‌ له‌گه‌ل کۆمه‌ڵێک پره‌نسیبی ئایینی و هه‌ندێک شت هه‌ن له‌ هه‌موو ئایینێکدا نه‌گۆڕن له‌وانه‌ش (ناوی ئایین، دامه‌زرێنه‌ر، کتێب، رۆژمێر، زمان، په‌رستگا، شوێنی پیرۆز، که‌شی تاییبه‌ت) ([25])

-    دامه‌زرێنه‌ر: ئه‌و که‌سایه‌تییه‌یه‌ که‌ یه‌که‌مین جار بنه‌مای ئایینه‌که‌ داده‌نێت و جاڕی بڵاوبوونه‌وه‌ی ده‌دات، یان سروشی ئایینی بۆ دێت.

-          ناوی ئایین: ده‌بێت ئایینه‌که‌ ناوێکی دیاریکراوی هه‌بێت تا له‌و رێگه‌یه‌وه‌ ئایینه‌که‌و بیرووڕاکانی بناسرێنه‌وه‌.

-    کتێبی پیرۆز: هه‌موو ئایین و بیرووباوه‌ڕێک پێویسته‌ کتێب و به‌رنامه‌ی خۆی هه‌بێت که‌تێیدا ته‌واوی پره‌نسیب و یاساکانی ئه‌و ئایینه‌ی دیاریکردبێت بۆ شوێنکه‌وتووه‌کانی، وه‌ک پایه‌کانی ئایین وفه‌رزه‌کان، یاسا، مۆراڵی ئایینی، دابوو نه‌ریته‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان، . . . هتد.

-    رۆژمێر: بۆ هه‌موو ئایینێک پێویسته‌ رۆژمێری تایبه‌تی خۆی هه‌بێت تا کاته‌ گرنگه‌کانی ئه‌و ئایینه‌ وه‌ک رۆژ وجه‌ژن و حه‌ج، . . . هتد.

-          زمان: هه‌موو ئاینێک ده‌بێت زمانێکی تایبه‌تی هه‌بێت تا شوێنکه‌وتوانی رێوڕه‌سمه‌ ئایینییه‌کانی پێ ئه‌نجام بده‌ن.

یارسان:

ئاینی یارسان یان كاكه‌یی و ئه‌هلی هه‌ق یشی پێده‌گوترێت یه‌كێكه‌ له‌ ئاینه‌ كه‌وناراكانی كورد له‌هه‌ورامان و شاره‌زوور و لوڕستان بڵاوبووه‌ته‌وه‌و گه‌شه‌ی كردووه‌، یه‌یڕه‌وانی ئه‌م ئایینه‌ له‌ ئێراندا له‌ناوچه‌كانی (كرماشان، هه‌مه‌دان، ته‌ورێز، ئازه‌ربایجان، تاران، زنجان و باكوری ئێران) ن، له‌عێراقدا له‌ناوچه‌كانی (هه‌ڵه‌بجه‌، خانه‌قین، كه‌ركووك، موسڵ، به‌غدا، هه‌ولێر) ن، له‌توركیاش له‌ (ده‌رسیم، سیواس، سه‌مسور) ن، له‌روسیاش یارسان له‌ (قارس) ی ناوچه‌ی (ئه‌لیزابت پول سه‌ر) هه‌ن و به‌ناوی (كوردی ره‌سه‌ن) ناسراون. ([26])

له‌ هیندستان و پاكستان و ئه‌فغانستان په‌یڕه‌وكاری یارسان هه‌ن و خۆیان به‌ (بنه‌ماڵه‌ی یادگاری) یه‌وه‌ ده‌به‌ستن و پییان ده‌ڵێن (زكری) و له‌شاره‌كانی (مه‌زار شه‌ریف، توربه‌ت، موشكی، گریشه‌، دوشی، پول خومر) ن و چیای (موراد) له‌ (توربه‌ت) به‌شوێنی پیرۆزی خۆیان ده‌زانن. ([27])

ئه‌م ئایینه‌ له‌ناوخۆدا كه‌مترین ئاوڕی لێدراوه‌ته‌وه‌ و جۆرێك له‌ته‌موومژی له‌سه‌ره‌، زۆرێك له‌و كه‌سانه‌ی كه‌له‌سه‌ر ئه‌م ئایینه‌یان نووسیوه‌ پێناسه‌ی جۆراوجۆریان بۆ په‌یڕه‌وانی ئه‌م كۆمیۆنیته‌ ئایینییه‌ داناوه‌ وه‌ك (عه‌له‌وی و ئه‌هلی هه‌ق و یارسان و كاكه‌یی و عه‌لی ئیلاهی ([28]) )، له‌هه‌ندێك ناوچه‌دا به‌تایبه‌ت له‌ناو فارس و ئازه‌رییه‌كاندا به‌ (كورد به‌چه‌ و خروس كوش ([29]) ) ناو ده‌برێن.

یارسان له‌ دوو وشه‌ی لێكدراوی (یار) و (سان) هاتووه‌ كه‌ یه‌كه‌میان به‌ مانای هاوه‌ڵ و شوێنكه‌وتوو و له‌شێوازی سۆفیانه‌شدا به‌مانای (مه‌حبووب و مه‌قسود ([30]) ) دێت و دووه‌میان به‌مانای پێشه‌واو رابه‌ر دێت كه‌ ئاماژه‌یه‌ به‌

(سوڵتان ئیسحاقی به‌رزنجه‌یی) و به‌ سوڵتان له‌ هه‌وراماندا ده‌گوترێت (سان) و كۆی وشه‌كه‌ مانای یاران و شوێنكه‌وتوانی سوڵتان ئیسحاق دێت.

له‌نێو یارسانه‌كاندا وشه‌ی (یار)، (سوڵتان) مانای (ئافرێنه‌ر) و (خاوه‌ندكار) یش ده‌دات كه‌ هه‌ردوكیان ئاماژه‌ن بۆ ناوی خوداوه‌ند، دیاره‌ خوداش به‌پێی ئاڵوگۆڕی ئایینه‌كان ناوه‌كه‌ی ده‌گۆڕدرێت،

سوڵتان خودایوه‌ن زاتش یه‌گانه‌

كاوه‌ی حوجاجان جه‌ هه‌ورامانه‌

هه‌ر ئایینه‌و به‌جۆرێك له‌م ناوه‌ دواوه‌و وێنای كردوه‌ به‌ڵام كرۆكی مه‌سه‌له‌كه‌ هه‌ر یه‌ك شته‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی شێخ به‌هایی ده‌ڵێت:

هركس به‌ زبانی سخن از وێف تو گوید

بلبل به‌ غزلخوانی و قمری به‌ ترانه‌ ([31])

ئایینی یارسان ریشه‌كه‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئایینه‌كانی رۆژهه‌ڵات و زۆرتر له‌ بونیادی باوه‌ڕیدا له‌بنه‌ماكانی ئایینی (میترائیسم) نزیكه‌و پاش ئه‌ویش ئاینی زه‌رده‌شتی، دیاره‌ ئاینی زه‌رده‌شتیش زۆر له‌ بنه‌ماكانی ئایینی میترائیسمی له‌خۆیدا كۆكردوه‌ته‌وه‌.

یارسانه‌كان باوه‌ڕیان وایه‌ دیرۆكی ئایینه‌كه‌یان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌زه‌ڵ و حه‌قیقه‌ت له‌گه‌ڵ ئافراندندا و ئه‌م ئایینه‌ ئاینی خاوه‌ندكاره‌.

خاڵه‌ هاوبه‌شه‌كانی میترایی و زه‌رده‌شتی و یارسان:

به‌و پێیه‌ی میترایزم ریشه‌ی هه‌ردوو ئایینی زه‌رده‌شتی و یارسانه‌ بۆیه‌ زۆر خاڵی هاوبه‌ش له‌نێوانیاندا هه‌یه‌ له‌وانه‌ش:

-        هه‌ر سێ ئایین باوه‌ڕیان به‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ مرۆڤ له‌ گیا دروست بووه‌.

-    هه‌رسێ ئایین ژماره‌ حه‌وت لایان پیرۆزه‌، لای میتراییه‌كان حه‌وت هێمایه‌ بۆ (حه‌وت ئاسمان، حه‌وت چینی زه‌وی، حه‌وت پایه‌ی گه‌ردوون، حه‌وت تاقی په‌رستگا، حه‌وت پایه‌ی ئایینی.

له‌ یارساندا (حه‌وت ته‌ن، حه‌وته‌وانه‌، حه‌وت حه‌وته‌وان، حه‌وت خه‌لیفه‌، حه‌وت خادم. . . هتد) هه‌یه‌، دیوانه‌ گه‌وره‌ حه‌وت به‌شه‌،

حه‌وت جاویدان: ته‌نه‌ نه‌مره‌كانی ناو ئایینی زه‌رده‌شتن كه‌ ئاهورامه‌زدا و شه‌ش فریشته‌ن كه‌ بریتین له‌ (به‌همه‌ن، شهریوه‌ر، ئه‌مورداد، خورداد، سپندارند، ئوردی به‌هه‌شت) له‌ یارسانیشدا حه‌وت ته‌ن كه‌ نه‌مرن و ئه‌وانیش بریتین له‌: (پیر بنیامین، پیر داوود، پیر موسی، پیر مسته‌فای داودان، خاتو دایراك رمزبار، شا ئیبراهیم ئه‌یوه‌ت، بابا یادگار)

-پیرۆزی رۆژ: له‌ ئایینی میترادا خودی میترا روناكییه‌ و لای یارسانیش رۆژ (خۆر) پیرۆزه‌ و سوڵتان ئیسحاق دۆنی میترایه‌ واته‌ ئه‌ویش رۆژه‌، لای زه‌رده‌شتییه‌كان روناكی هێمای ئاهورامه‌زدایه‌.

- سروده‌كانی بارگه‌ بارگه‌ی سه‌ره‌نجامی یارسان 72 به‌ندن و سرودی یه‌سنای ئاوێستاش 72 به‌نده‌، 72 پیری یارسان هه‌یه‌، پشتوێنی زه‌رده‌شتییه‌كانو هه‌ورامی و یارسانه‌كان 72 تاڵه‌ داوه‌.

- سێ رۆژی دیار نه‌مانی زه‌رده‌شت لای زه‌رده‌شتییه‌كان سێ رۆژ رۆژو هه‌یه‌ لای یارسانیش هه‌مان سێ رۆژ هه‌یه‌ له‌ رۆژوی (مه‌ڕه‌ نو) و (یارانی قاوڵتاس) دا.

- هه‌نار یه‌كێكه‌ له‌ میوه‌ پیرۆزه‌كان له‌ ئایینی زه‌رده‌شدا، هه‌روه‌ها لای یارسانیش پیرۆزه‌ داده‌ ساری دایكی بابا یادگار له‌ ده‌نكه‌ هه‌ناریك ئاوس ده‌بێت و بابا یادگار له‌دایك ده‌بێت، له‌جه‌ژنی خاوه‌ندكاری و قاوڵتاسیشدا پێویسته‌ هه‌نار بخورێت.

- لای میتراییه‌كان و زه‌رده‌شتی و یارسان و ئێزیدییه‌كان (جه‌م) هه‌یه‌ كه‌ كۆده‌بنه‌وه‌ بۆ سروته‌ ئایینییه‌كانیان و شوێنی به‌ڕێوه‌بردنی مه‌راسیمه‌ ئایینییه‌كانه‌.

- جل و به‌رگی سپی: لای میترایی و زه‌رده‌شتی و یارسان و ئێزیدییه‌كان جلی سپی پیرۆزی هه‌یه‌ به‌تاییبه‌ت له‌ جه‌م و بۆنه‌ ئایینییه‌كاندا.

بۆچی هه‌ورامی بوویه‌ زمانی ئایینی یارسان؟

زمان ناسنامه‌ی میلله‌تانه‌، به‌هۆی تێكه‌ڵاوی نه‌ته‌وه‌كان زمانیش گۆڕانی به‌سه‌ردا دێت به‌پێی هه‌لومه‌رجی كات و شوێن، له‌وانه‌ش بارودۆخی سیاسی و ئایین و فه‌رهه‌نگی

گه‌شه‌سه‌ندن و ئاڵوگۆڕ پێكردنی زمان له‌چه‌ند ئاراسته‌یه‌كه‌وه‌ ده‌بینرێت:

1- ده‌كرێت زمانێك سه‌ره‌تا زمانی نه‌ته‌وه‌یه‌كی سه‌ربه‌خۆ بوبێت به‌ڵام به‌دوركه‌وتنه‌وه‌ی هه‌ندێك له‌ئاخێوه‌رانی و تێكه‌ڵاو بوونیان له‌گه‌ڵ زمانه‌كانی تر زمانێكی تر هاتبێته‌ كایه‌ كه‌ بوبێته‌ زمانی به‌ركار، ئه‌مه‌ كتوومت له‌ناو هه‌ورامی و شه‌به‌ك و زازا و زه‌نگنه‌و باجه‌ڵاندا ده‌ركه‌وتووه‌.

2-       زمانێك له‌یه‌كگرتنی چه‌ند زمانێكی دیكه‌وه‌ هاتبێته‌ ئارا، زمانگه‌لێك كه‌ جوگرافیایان پێكه‌و نزیك بێت و پاڵیان به‌یه‌كه‌وه‌ دابێت، یان هۆكارێكی سیاسی سه‌پاندبێتی و بوبێته‌ زمانی فه‌رمی.

3-       بڕێ جار زمانی ده‌سه‌ڵات خۆی سه‌پاندوه‌ به‌سه‌ر زمانێكی تردا و زمانه‌كه‌ی تری ته‌ریك و نابووت كردووه‌" زمانی سه‌پێنراو وه‌ك زمانی پیرۆز ناسێنراوه‌" ئه‌گه‌ر خه‌ڵكی ئه‌و جوگرافیایه‌ی كه‌به‌سه‌ریدا سه‌پاوه‌ قبوڵی نه‌كردبێت و بناشتیان كردبێت ئه‌وا به‌ نه‌یارو جوداخواز ناوبراون و سه‌یركراون.

4-       له‌نێو سیستمه‌ شموولی و دیكتاتۆرییه‌كاندا هه‌میشه‌ هێزێكی پڕوپاگه‌نده‌ی زۆر له‌پشت زمانی ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ بووه‌، ره‌واجی بۆ په‌یداكردووه‌ و بازارگه‌رمی بۆكراوه‌ له‌سه‌ر حسابی زمانه‌كانی تر، ئه‌گه‌رچی ئه‌و زمانه‌ له‌ڕوی گرامه‌رو سینتاكس و مۆرفۆلۆجیا و. . . هتد لاوازیش بوبێت، وه‌ك ئه‌وه‌ی رژێمی تورك دژی زمانی كوردی ئه‌نجامیدا و ده‌یگوت ئه‌وه‌ی ده‌یه‌وێت مه‌ده‌نی و شارنشین و شارستانی بێت ده‌بێت به‌توركی خه‌به‌ر بدا، ئه‌مه‌ كاریگه‌ری نه‌رێنی له‌سه‌ر زۆرێك له‌و كوردانه‌ هه‌بوو كه‌باوه‌ڕیان به‌خۆیان نه‌بوو به‌توركی ده‌ئاخاوتن بۆئه‌وه‌ی پێیان بگوترێت شارستانی، كه‌زانی هێشتا ناتوانێت زمانی كوردی له‌به‌ین ببات، سزای دانا بۆئه‌وانه‌ی به‌كوردی ده‌ئاخڤن.

هه‌ورامی له‌ ره‌وتی دیرۆكیدا‌:

زمانی كوردی هه‌ورامی وه‌ك زمانه‌كانی تر گۆڕانكاری به‌سه‌ردا هاتووه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی گۆڕانكاری به‌سه‌ر شته‌كانی تردا هاتووه‌.

ده‌بێت ئه‌وه‌ بزانین زمانی دایكی رۆژێك ده‌ستی پێكردووه‌ كه‌ پێشینه‌كانمان له‌سه‌ر ئه‌م بومه‌ و به‌م زوانه‌ ئاخاوتوون یان به‌زمانێك كه‌ ئیسه‌ هه‌ورامی میراتگرییه‌تی.

دكتۆر حه‌بیبوڵڵای تابانی له‌كتێبی (وحدت قوم كورد وماد) دا له‌لاپه‌ڕه‌ 115دا ده‌ڵێت:" پێش هاتنی هۆزه‌ ئاریاییه‌كان بۆ چیاكانی زاگرۆس، زوانی (هوریانی) له‌ناوو زاگرۆس نشینه‌كاندا به‌كار ده‌هات كه‌زوانی ره‌سمی ده‌وڵه‌تی میتانییه‌كان بوه‌و هیچ په‌یوه‌ندییه‌كی به‌زوانی هیندوو ئه‌وروپاییه‌وه‌ نییه‌و زمانی ره‌سه‌نی زاگرۆس نشینه‌كان بووه‌، هوریانی زمانێكی باو بووه‌و په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ زمانی

(لولوبییه‌كان و كاسی و گۆتییه‌كان) دا هه‌بووه‌، كاتێك ئاریاییه‌كان دێنه‌ ناوچه‌ی زاگرۆس له‌گه‌ڵ زمانی ره‌سه‌نی ناوچه‌كه‌ كه‌زمانی هوریانی بووه‌ تێكه‌ڵده‌بن و دواتر ئه‌و زمانه‌ ده‌كه‌نه‌ بنه‌ما بۆ زمانێكی نوێ كه‌ زمانی (ماد) ییه‌كان بوه‌و دواتریش ئاوێستای پێ نووسرایه‌وه‌". ([32])

ئه‌وه‌تا زمان ناس و ئاوێستا ناسێكی وه‌ك (ژان كلنز، لیژ) باوه‌ڕی وایه‌ ئه‌لفا بێی ئاوێستایی هاوشانی ئه‌لفابێی یۆنانییه‌. ([33])

شارستانییه‌تی (مێزۆپۆتامیا-نێوئاوان)، هیتییه‌كان، هۆرییه‌كان، كاردۆخییه‌‌كان، میتانییه‌كان، ساسانییه‌كان و. . . هه‌روه‌ها ئایین گه‌لی جۆربه‌جۆر له‌م زێده‌ پان و گه‌وره‌یه‌ هه‌بووه‌ و هه‌یه‌، وه‌كوو (میترائیسم -ئایینی په‌ره‌ستشی خۆر)، (مه‌زدائیسم -ئایینی زه‌رده‌شتی)، (یه‌هوودیه‌ت-جوله‌كه‌)، ئیسلام، ئێزه‌دی، (یارسان-ئه‌هلی هه‌ق) شه‌به‌ك، عه‌له‌وی، هه‌قه‌ و ئێزیدی، ئه‌م ئایینانه‌ هه‌ریه‌كه‌و به‌جۆرێك لێك نزیكی له‌گه‌ڵ ئه‌ویتردا هه‌یه‌، " وه‌ك ئه‌وه‌ی ئێزیدی و یارسان و زه‌رده‌شتی له‌زۆر خاڵدا كۆده‌كاته‌وه‌ وه‌ك باوه‌ڕبوون به‌ دروست بوونی گه‌ردوون" ([34])، یه‌كێك له‌گرنگی ئایینه‌ ئاریاییه‌كان پێگه‌و نه‌خشی رۆحه‌، ئه‌مه‌ش ده‌روازه‌یه‌كه‌ بۆ حوكمی عه‌قڵ. ([35])

به‌و پێیه‌شی ژیانی سه‌ره‌تایی بۆ ناوچه‌ شاخاوییه‌كان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ و (هه‌ورامان) یش ناوچه‌یه‌كی شاخاوی سه‌خته‌، بۆیه‌ ژیان له‌م ناوچه‌یه‌ بۆ هه‌زاران ساڵ پێش زایین ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، ته‌نانه‌ت به‌ هه‌ڵه‌دا ناچین ئه‌گه‌ر بڵێین ژیان له‌م ناوچه‌یه‌ بۆ زیاتر له‌ (سه‌د هه‌زار) ساڵ پێش زایین ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، به‌ڵام تا كاتی ده‌ركه‌وتنی لۆلۆبییه‌كان وه‌ك یه‌كێك له‌ كۆنترین ئه‌و كۆمه‌ڵانه‌ی نیشته‌جێی ده‌شتاییه‌كانی شاره‌زوور هیچ شتێكی وه‌ها له‌و مێژووه‌ كۆنه‌ نازانین، لۆلۆبییه‌كانیش به‌ر له‌ هه‌زاره‌ی سێیه‌می پێش زایین له‌ ناوچه‌ی شاره‌زوور نیشته‌جێبوون و میرنشینی (خه‌مازی) یان دامه‌زراندووه‌، تا ئه‌وه‌ی توانیویانه‌ په‌یوه‌ندییه‌كی باش له‌گه‌ڵ میرنشینی (ئێبیلا) ی باشووری شاری (حه‌له‌ب) له‌ وڵاتی شام دروست بكه‌ن. ([36])

سه‌باره‌ت به‌ ژیانی ئابووری لۆلوَبییه‌كانیش ئه‌وه‌نده‌ زانراوه‌، كه‌ كشتوكاڵیان زانیووه‌ و بره‌ویان پێداوه‌ و ئاژه‌ڵداری و بازرگانی كۆیله‌ و شمه‌كی ناوماڵیان كردووه‌، ته‌نانه‌ت ناوچه‌كانیان له‌ باشترین بازاڕه‌كانی دانه‌وێڵه‌ بوون له‌و سه‌رده‌مه‌دا. ([37])

لێره‌وه‌ش به‌ هه‌ڵه‌دا ناچین ڕه‌چه‌ڵه‌كی دانیشتوانی هه‌ورامان یان به‌ واتا مێژووییه‌كه‌ی (هه‌ورامییه‌كان) بۆ لۆلۆبییه‌كان بگێڕێنه‌وه‌، كه‌ ئه‌م ڕاستییه‌ زۆر كۆنتره‌ له‌ گێڕانه‌وه‌ی ئه‌وان بۆ (به‌همه‌ن كوڕی دارا كوڕی به‌همه‌ن كوڕی ئه‌سفه‌ندیار كوڕی گوشتاسپ كوڕی له‌هراسب كوڕی سیاوه‌ش كوڕی كه‌یكاوس كوڕی مه‌رمه‌هاد كوڕی مه‌نوچه‌هر كوڕی سیامه‌ند كوڕی كیومه‌رس) . ([38])

ئێسته‌ش زۆرێك له‌ ناوو راز و حه‌كایه‌ته‌كانمان له‌ئاوێستادا ده‌دۆزرێنه‌وه‌ و دووباره‌ له‌شانامه‌ی هه‌ورامیدا به‌رچاون و له‌وێشه‌وه‌ چونه‌ته‌ ناو شانامه‌ی فیرده‌وسییه‌وه‌.

شانامه‌ له‌هه‌ورامیدا به‌مانای (نامه‌ی شا) دێت و وشه‌ی (شا) به‌مانای گه‌وره‌و خاوه‌ندكار دێتو ئێسته‌ش له‌ناو یارسانه‌كاندا و عه‌له‌وییه‌كاندا (شا) هه‌ر به‌هه‌مان مانا دێت و ئه‌وه‌تا هه‌ریه‌ك له‌ (شاعه‌لی و شاخۆشین و شای هه‌ورامان (سوڵتان ئیسحاق) كه‌ ده‌ركه‌وته‌ی خوداین له‌سه‌رزه‌ویدا ئه‌م پێشگری (شا) یه‌ به‌ناوه‌كانیانه‌وه‌ هه‌یه‌، كه‌واته‌ (شانامه‌) واته‌ نامه‌ی ئافرێنه‌رو خاوه‌ندكار.

لای (پارتییه‌كان) یش به‌هه‌مان مانای (نامه‌ی خودا) دێت و پێیان گوتووه‌ (خوتاینامه‌)، (خوتا) به‌مانای (خودا) و (نامه‌) ش هه‌ر هه‌مان مانای نامه‌و په‌یامی هه‌یه‌.

كۆنترین ئاسه‌واری كورد كه‌مابێته‌وه‌ (قه‌واڵه‌كانی هه‌ورامان) ن، مێژوه‌كه‌یان بۆ سه‌ده‌كانی (88و22و21) ی پێش زاین ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ كه‌ ژماره‌یان 3 دانه‌یه‌وله‌سه‌ر پێست نووسراون ([39])، له‌ ساڵی 1905 له‌كه‌تیبه‌ی (ته‌نگیوه‌ر) له‌ 500 مه‌تری گوندی ته‌نگیوه‌ری هه‌رێمی (ژاوه‌رۆ) ی هه‌وراماندا دۆزراونه‌ته‌وه‌

له‌لایه‌ن دكتۆر (سه‌عید خانی كوردستانی) یه‌وه‌ گه‌یه‌نراونه‌ته‌ده‌ست پرۆفیسۆر (ئیلیس منس و كاولی) و ئێسته‌ له‌ مۆزه‌خانه‌كانی بریتانیادان ([40]) .

له‌ په‌هله‌ویشدا (خشاه) به‌مانای (شا) دێت و له‌سه‌ر زمان رۆشتوه‌ له‌كوردیدا بووه‌ به‌ (خوا)، خشاه=خوا. ([41])

له‌شانامه‌ی هه‌ورامیدا له‌باسی (كه‌یومه‌رسی پێشدادی) یه‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات تا ده‌گاته‌ (گه‌شتاسپی كه‌یانی) كه‌هاوده‌می ژیانی زه‌رده‌شت بووه‌، له‌ناو زنجیره‌ پاشاكانی (ئه‌پرداته‌-پێشدادی) و (كه‌ویان- كه‌یانیان) یشدا به‌ده‌وره‌ی حه‌وت پادشای ناویان ده‌بات كه‌له‌ناو ئایینی یارساندا ئه‌مانه‌ بوون به‌ (حۆته‌وانه‌ یان هه‌فته‌وانه‌) .

زمانی ماده‌كان به‌جۆرێ ده‌وڵه‌مه‌ند بووه‌ دواتر هه‌خامه‌نشییه‌كانیش ئه‌و زمانه‌یان به‌كار هێناوه‌ و زمانی ئه‌وانیش بووه‌، به‌ڵگه‌ش بۆ ئه‌وه‌، ئه‌گه‌ر زمانی ماده‌كان و هه‌خامه‌نشییه‌كان یه‌ك نه‌بووه‌ ئه‌ی چۆن دواتر كورش و داریوش و پاشاكانی تری هه‌خامه‌نشی به‌رده‌ نووسه‌كانیان خوێندوه‌ته‌وه‌؟

ئه‌مه‌ سه‌رباری ئه‌وه‌ی زمانی ئاوێستایی زمانێكی ده‌وڵه‌تی و ئایینی بووه‌ له‌سه‌رانسه‌ری جوگرافیای ئێراندا (مه‌به‌ست له‌ جوگرافیای سیاسی ئێسته‌ی ده‌وڵه‌تی ئێران نییه‌)، زۆرێك له‌ زمانناس و ئاوێستاناسه‌كان باس له‌نزیكی ئه‌و زمانه‌ ئاوێستاییه‌ ده‌كه‌ن له‌گه‌ڵ زمانی كوردیدا، به‌ گه‌واهی مێژوو ئه‌و زاراوانه‌ی تا ئێستا له‌كوردیدا زیندوون و ئێمه‌ رۆژانه‌ به‌كاریان دێنین.

به‌ڵگه‌یه‌كی تر كه‌ناتوانرێت نكۆڵی لێبكرێت هه‌وای شیعری هه‌ورامییه‌ له‌سه‌ر هه‌مان كێشی خۆماڵی كه‌ هاوشانی هه‌وای شیعری تێكسته‌ ئاینییه‌ كۆنه‌كانی كورده‌، دوره‌ له‌به‌حری عه‌روزی عه‌ره‌بییه‌وه‌، ئه‌مه‌ له‌ شیعری سۆرانیدا نه‌ك نابینرێت بگره‌ عه‌روزی عه‌ره‌بی له‌و رێگه‌یه‌وه‌ هاته‌ ناو شیعری كوردیه‌وه‌و كێشی خۆماڵی وه‌لانرا، ئه‌وه‌ش بۆ شكاندنی هه‌یبه‌تی تێكسته‌ ئاینییه‌كان و كێشی خۆماڵی شیعردا كه‌ته‌نیا له‌تێكسته‌ ئاینییه‌كانی یارسان و شیعری شاعیرانی هه‌ورامی نووسدا مابوویه‌وه‌.

لێره‌دا بۆ زیاتر چه‌سپاندنی ئه‌م بۆچونانه‌ ئه‌م به‌راوردكارییه‌ ده‌كه‌م و دواتر ده‌بێته‌ ده‌روازه‌یه‌ك بۆ وه‌ڵامی دێڕه‌ شیعره‌كه‌ی سه‌ید فه‌رزی و وه‌ڵامی ئه‌و پرسیاره‌ی كه‌بۆچی هه‌ورامی بویه‌ زمانی فه‌رمی ئایینی یارسان؟

لیستی یه‌كه‌م

پاله‌وی هه‌ورامی كوردی ناوه‌ڕاست

ئۆشتر وشتر حوشتر

په‌روه‌رته‌ن په‌ روه‌رنای په‌روه‌رده‌كردن

ئاتور ئایر ئاگر

وته‌رته‌ن ویه‌رده‌ن تێپه‌ڕیوه‌

خاپ خاو خه‌و

رۆچن رۆچن رۆشنایی

نمه‌                           نما نوێژ

مژگ مه‌ژگ مێشك

واو یاو تا

لیستی دووه‌م

ئاڤێستایی پاله‌وی هه‌ورامی كوردی ناوه‌ڕاست

ئێسمێ هێسۆم هێزمێ داری وشك

ئه‌ شم خه‌ شم شم توڕه‌بوون

ئه‌ ده‌ م ئه‌ز ئه‌ ز من

زه‌ یمه‌ زه‌یمێستان زمسان زستان

مخشی مخشی مه‌شی مێش

مانووه‌ مانووه‌ مه‌نووه‌ ده‌مێنێته‌وه‌

لیستی یه‌ره‌م (سێیه‌م)

ئاڤێستایی هه‌ورامی ئێستا كوردی ناوه‌ڕاست

ئوروان ڕه‌ وان رۆح

ئازی هازی حه‌ ز

ئاییشا ئادیشا ئه‌وان

ته‌ رشنه‌ ته‌ژنه‌ تینو

زه‌ماته‌ زه‌ما زاوا

سه‌ره‌ سه‌ره‌ سه‌ ر

سه‌ره‌ته‌ سه‌ردا سه‌رما

هوه‌ر وه‌ر خۆر

لیستی به‌راوردی نموونه‌ (3)

زوانی پارتی هه‌ورامی ئارۆیی كوردی ناوه‌ڕاست

ئێر چێر ژێر

په‌ روه‌رته‌ن په‌ روه‌رده‌ن په‌روه‌رده‌

ئاتور ئایر، ئاویر، ئه‌یر ئاگر

وته‌رته‌ن ویه‌رده‌ن تێپه‌ڕیوه‌

شماخ شمه‌ ئێوه‌

تزه‌رگ ته‌وه‌رگ ته‌ رزه‌

ناڤ نامێ ناو

كه‌ ن كناچی كچ

وه‌هانه‌ك به‌هانه‌ بیانوو

كه‌وه‌ته‌ر كاوه‌تر كۆتر

یارسان و هه‌ورامی

هه‌ورامی زوانی ره‌سمی ئه‌و ئاینه‌یه‌ كه‌ له‌پاش لاواز بوونی ئایینی زه‌رده‌شت به‌ چڕوپڕترین و پڕ خه‌ڵكترین و كامڵترین ئایینی كوردی دێته‌ ژماردن ئه‌ویش (ئایینی یارسان یان ئه‌هلی هه‌ق) ه‌ و یه‌كێكه‌ له‌و گه‌ره‌نتیانه‌ی كه‌ تا ئه‌و ئاینه‌ بره‌وی هه‌بێت و په‌یڕه‌وكارێكی هه‌بێت هه‌ورامی یان ئه‌وه‌ی خۆیان پێی ده‌ڵێن ماچۆ له‌ بره‌ودا ده‌بێت، وه‌ك ئه‌وه‌ی محه‌مه‌د عه‌لی سوڵتانی ده‌ڵێت " وه‌ك چۆن له‌ هه‌ركوێدا موسوڵمانێك هه‌بێت له‌وێدا زمانی عه‌ره‌بی هه‌یه‌، به‌و شێوه‌یه‌ش له‌هه‌ركوێدا ئه‌هلی هه‌قێك هه‌بێت له‌وێش هه‌ورامی هه‌یه‌. ئه‌گه‌رچی كه‌مترین په‌یڕه‌وانی ئه‌م ئایینه‌ له‌ جوگرافیای هه‌وراماندان و زۆرترینیان له‌ ناوچه‌كانی (كرماشان وته‌ورێز و مازینده‌ران و تاران و ئازه‌ربایجان و خانه‌قین و كه‌ركووك و گه‌رمیان وسفه‌یه‌ و وه‌رده‌ك، و ناوچه‌ی شه‌به‌ك نشین و هتد) دان به‌ڵام شێوه‌ی ئاخاوتن و نیاییشی خه‌ڵكه‌كه‌ زوانی كوردی هورامی یه‌ و په‌یڕه‌وانیش به‌خۆیان ده‌ڵێن (ماچۆ) كه‌ هێمایه‌ به‌ زوانی هه‌ورامی، به‌م پێییه‌ ئه‌وانه‌ به‌شێكن له‌ هه‌ورامان و خۆشیان شانازی به‌هه‌ورامی بوونی خۆیانه‌وه‌ ده‌كه‌ن و ئه‌مه‌ش سه‌لمێنه‌ری رایه‌كه‌ی به‌رێز سوڵتانییه‌.

هه‌ر له‌م باره‌یه‌وه‌ سه‌ید فه‌رزی ده‌ڵێت:

له‌وز عه‌ره‌بیمان گێڵا نه‌ده‌وران

كه‌ردمان كه‌لام وه‌له‌وز گۆران

واته‌:

زمانی عه‌ره‌بی له‌لای ئێمه‌ و له‌ده‌ورانی ئێمه‌دا وه‌رگه‌ڕاو نه‌ما و كه‌لام و ئاخاوتنمان به‌ زمانی گۆرانی ده‌ستپێكرد.

لێره‌دا مانایه‌كی قوڵتر ئه‌دا به‌ده‌ستی خوێنه‌ره‌وه‌، زمان یه‌كێك له‌هێماكانه‌ بۆ ئایین، چونكه‌ هێزی مانه‌وه‌ی زمانێك ئه‌وه‌یه‌ هێزێكی ئایینی یان سیاسی له‌پشته‌وه‌ بێت.

كاتێك به‌راورد له‌نێوان عه‌ره‌بی و گۆرانی (هه‌ورامی) ده‌كرێت، ئه‌وه‌ ئاماژه‌یه‌ بۆ دوو به‌ره‌ی بیركردنه‌وه‌و دوو ئایینی جیاواز، ئێمه‌ بیری عه‌ره‌بیمان وه‌لانا و به‌ گۆرانی بیرمان كرده‌وه‌.

زۆرێك له‌وانه‌ی كه‌مه‌ندكێش و باتنداری ئه‌م ئایینه‌ بوگن هه‌ورامییان كردوه‌ته‌ زوانی خۆیان، بۆ ئه‌مه‌ش به‌ڵگه‌ی فره‌و فراوانمان له‌به‌رده‌ستان له‌ سه‌ره‌نجام و باقی ده‌فته‌رو ده‌وره‌كانی تردا كه‌ ئه‌وانه‌ی له‌ (بوڵغاریا و چین و یه‌مه‌ن و كابوڵ و مه‌غریب و شام و مه‌ككه‌ و ئه‌سته‌مبووڵ و هیندستان) ه‌وه‌ هاتوون و به‌ هه‌ورامی به‌یت و كه‌ڵامه‌كانیان نووسیوه‌ته‌وه‌. بابا هندوو كه‌ له‌هیندستانه‌وه‌ هاتووه‌ به‌مجۆره‌ باس له‌ هه‌ورامان و هه‌ورامی به‌پیرۆزی ده‌كات، مه‌ره‌مو:

وه‌ ویت عه‌یانه‌ن وه‌ویت عه‌یانه‌ن

ئینه‌ ئه‌ره‌مای زاتی سوڵتانه‌ن

پیره‌ بنیامین وه‌ویت عه‌یانه‌ن

واته‌ی هه‌ورامی جه‌سه‌ر زوانه‌ن

سوڵتانم ساحێو هه‌ردوو جیهانه‌ن

مه‌كانش دوڕه‌ن دوڕش مه‌كانه‌ن

واته‌:

له‌تۆ ئاشكراو دیاره‌ ئه‌ی بنیامین كه‌ئه‌مه‌ نیشانه‌ی حه‌زره‌تی سوڵتانه‌ كه‌به‌زمانی هه‌ورامی له‌سه‌ر زارمانه‌ وئه‌و خاوه‌نی هه‌ردوو دونیایه‌و و ئه‌و له‌ دوڕه‌ و دوڕیش له‌وه‌.

له‌ به‌ندی 11ی هه‌مان ده‌وره‌دا بابا هندۆ له‌باری ئایین و زوانیی خۆیه‌وه‌ مه‌ره‌مۆ:

جه‌ زوان ویما به‌ینێن بیزارم

زوان هه‌ورامی ئاما وه‌چارم

واته‌: لێره‌ باری ئایینی وه‌ك ئه‌ركێك كه‌وته‌ سه‌رشانم و من وه‌ك به‌نده‌و مه‌یته‌رێك له‌خزمه‌تی شادا خزمه‌ت ده‌كه‌م و به‌ كه‌می نازانم، تا ئه‌گاته‌ ئه‌وه‌ی بڵێت:

له‌ زمانی خۆم كه‌ زمانی هیندییه‌ ماوه‌یه‌كه‌ بێزارو بێتاقه‌تم و بۆ چاره‌سه‌ری بێتاقه‌تی و بێزارییه‌كه‌م زوانی هه‌ورامی هات به‌ فریامه‌وه‌و چاره‌ی كردم، كه‌ ئاماژه‌یه‌ بۆ ئایینی یاری كه‌به‌زمانی هه‌ورامییه‌.

له‌وه‌ڵامی ئه‌م كه‌لامه‌ی بابا هندۆدا، داودی كه‌وسوار له‌به‌ندی 26 له‌ده‌وره‌ی باباهندۆدا مه‌ره‌مو:

هه‌رچه‌ مه‌واچو هو وه‌زات ئه‌قده‌م

زوان هندیش نه‌مه‌نه‌ن چ ده‌م

وه‌زوان ئیمه‌ ده‌س مه‌یو وه‌ هه‌م

مه‌گیرۆ دامان داود خادم

واته‌: هیندۆ هه‌رچی ده‌ڵێت (هو) به‌یادی زاتی به‌رینه‌وه‌ و له‌تاو ئه‌و كه‌مه‌ندكێشیه‌یدا زمانی هیندی له‌ده‌مدا نه‌ماوه‌ و به‌زمانی ئێمه‌ (مه‌به‌ستی ماچۆیه‌) نزاو پاڕانه‌وه‌ ده‌كات و داوێنی داودی خادیم ئه‌گرێت.

مه‌سه‌له‌ی هه‌ورامان و زمانی هه‌ورامی بۆ یارسانه‌كان واجبی ئایینییه‌و ده‌بێت پێوه‌ی په‌یوه‌ست بن و خودی سوڵتان به‌شای هه‌ورامان ناسراوه‌و هه‌ر خودی حه‌زره‌تی شای هه‌ورامان به‌ په‌یڕه‌وكارو یارانی ده‌فه‌رموێت:

هه‌ركه‌س جه‌وزش دان، هه‌ركه‌س جه‌وزش دان

نه‌ دلی یاران، هه‌ركه‌س جه‌وزش دان

په‌ی كرده‌ی ویه‌رده‌ نه‌وو په‌شیمان

دایم بواچۆ خوداما سوڵتان

دایم نام یار باران وه‌ زوان

په‌ی رای سه‌ره‌و ویش بوه‌خشتانان

وه‌ماڵ دنیا نه‌ویش سه‌رگه‌ردان

دایم بواچۆ سه‌رم سپاران

سه‌ڵام هه‌ن وه‌ده‌س شای هه‌ورامان

هه‌رچی مه‌كه‌رو هه‌ن سایه‌و سه‌رمان

ئیختیار وه‌ ویشه‌ن په‌ی ئاماو لوان

واته‌:

هه‌ركه‌س سه‌ری سپاردوه‌ به‌م ئایینه‌و گوێزی سه‌رسپاردنی شكاندوه‌ (ئه‌مه‌ ترادسیۆنێكه‌ له‌ناو یارسانه‌كاندا، ده‌بێت هه‌موو منداڵێك كه‌ له‌دایك ده‌بێت یان هه‌ركه‌سێك ئایینی یاری قبوڵ ده‌كات مه‌راسیمێكی له‌جه‌م دا بۆ سازبكه‌ن و گوێزی بۆ بشكێنن، له‌ رابردوی خۆی په‌شیمان نه‌بێت وهه‌میشه‌ بڵێت خودام سوڵتانه‌وهه‌میشه‌ ناوی ئه‌ویان له‌سه‌ر زمان بێت و له‌رێگه‌ی ئه‌ودا سه‌ریان ببه‌خشن وبه‌ماڵی دونیا سه‌رگه‌ردان نه‌بن و هه‌میشه‌ بڵێن سه‌رمان سپاردوه‌ و سڵاو ده‌نێرین بۆ شای هه‌ورامان و ئه‌و سایه‌و سه‌رمانه‌ و هاتن و چوون، مردن و ژیان به‌ده‌ست ئه‌وه‌.

ده‌ره‌نجام:

له‌ئه‌نجامی ئه‌م لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ بۆمان ده‌رده‌كه‌وێت كه‌:

1-      ئاین یه‌كێكه‌ له‌ هۆكاره‌كانی پاراستنی زمان

2-      ئاینی یارسان هۆكاری پاراستنی هه‌ورامییه‌.

3-      زمانی ئاینیی یارسان، پاشماوه‌ی زمانی ئاوێستا و پارتییه‌كان و ئایینه‌ كۆنه‌كانی ئێرانه‌.

4-      ئه‌و زمانی كوردییه‌ی ده‌گوترێت له‌ ئاڤێستاوه‌ نزیكه‌ ئه‌وه‌ بێشك هه‌ورامییه‌.

5-      لادانی زمانی عه‌ره‌بی لای یارسان گه‌رانه‌وه‌ بوو بۆ ره‌سه‌نایه‌تی و په‌رچه‌كردار بوو دژی بیری عه‌ره‌بی

سه‌رچاوه‌كان

[1] - الڕلسنیه‌ التولیدیه‌ والتحویلیه‌ وقواعد اللغه‌ العربیه‌ " النڤریه‌ الڕلسنیه‌ "، الدكتور میشال زكریا، المۆسسه‌ الجامعیه‌ للدراسات والنشر والتوزیع، گ1 ـ 1982.

2-خلیل ڕحمد عمایره‌، فی نحو اللغه‌ وتراكیبها، منهج وتگبیق، عالم المعرفه‌، جدّه‌، 1984م.

3 - محمد محمد یونس علی، وێف اللغه‌ العربیه‌ دلالیا فی چو و مفهوم الدلاله‌ المركزیه‌: دراسه‌ حول المعنی ومعنی المعنی (گرابلس: منشورات جامعه‌ الفاتح، 1993) .

4- ابن سینا، منگق المشرقیین، بیروتم دار الحداپه‌، 1982.

5 - الشریف الجرجانی: التعریفات. بیروت: دار الكتب العلمیه‌، 1988، ێ257، والمناوی: التوقیف، مێدر سابق.

6- ابن جنی: الخێائێ، تحقیق محمد علی النجار، گ3. القاهره‌: الهیئه‌ المێریه‌ العامه‌ للكتاب، 1406 هـ / 1986 م. جـ 1.

7 - محمد السید علوان: المجتمع وقچایا اللغه‌. اڵاسكندریه‌: دار المعرفه‌ الجامعیه‌، 1995.

8 - ابن جنی: الخێائێ، تحقیق محمد علی النجار، گ3. القاهره‌: الهیئه‌ المێریه‌ العامه‌ للكتاب، 1406 هـ / 1986 م. جـ 1، .

9 - نعیم علویه‌، بحوپ لسانیه‌ بین نحو اللسان ونحو الفكر، المۆسسه‌ الگلیعه‌ للدراسات والنشر والتوزیع، گ2، 1986 بیروت؟

10 - علی عبد الواحد وافی: اللغه‌ والمجتمع. گ4. جده‌: شركه‌ مكتبات عكاڤ للنشر والتوزیع، 1403 هـ - 1983 م.

11 - محمد حماسه‌ عبد اللگیف: النحو والدلاله‌. القاهره‌: 1983، ێ31.

12 -برتیل مالبر، مدخل إلی اللسانیات، ت. السید عبد الڤاهر، القاهره‌ – مێر، 2010م.

13 - الشریف الجرجانی: التعریفات. بیروت: دار الكتب العلمیه‌، 1988، ێ257.

14 - محمد عبد الشفیع عیسی: نڤریه‌ الحێری فی القومیه‌ العربیه‌: جدلیه‌ اڵاپبات والنفی. (بحپ چمن: ساگع الحێری: پلاپون عاماً علی الرحیل) . بیروت: مركز دراسات الوحده‌ العربیه‌ ومعهد البحوپ والدراسات العربیه‌ بالقاهره‌.

15 - الحێری: ڕبحاپ مختاره‌ فی القومیه‌ العربیه‌. بیروت، مركز دراسات الوحده‌ العربیه‌، 1985.

16 - موناغان، جون جست، بیتر (2000)، الڕنپروبولوجیا الپقافیه‌ والاجتماعیه‌، نیو یورك، جامعه‌ اكسفورد، سنه‌2000.

17 - إبستین، جریج (2010) . من الجید ان تكون بدون إله؟: بماژا یۆمن ملیار شخێ (غیر متدینین) ؟. نیو یورك: هاربر كولینز. .

ISBN 978-0-06-167011-4. ‎

-18 گلال ڕسد، الهیكل الدینی تحت الڕنپروبولوجیا " (كلیفورد غیرتز، الدین مێگلح النڤام الپقافی، 1973) . نقد چد غیرتز من قبل گلال ڕسد الژی ێنف الدین چمن "الڕنپروبولوجیه‌. " (، الهیكل الدینی تحت الڕنپروبولوجیا، 1982. )

19 - جوزیف بولبولیا. "هل هناك ڕی ڕدیان؟ التفسیر التگوری. " الڕسلوب والنڤریه‌ فی دراسه‌ الدین (2005) .

20 - ماك كوتشون: إعاده‌ وێف فی الدراسه‌ العامه‌ للدین. جامعه‌ نیویورك 2001.

21 - جیفری برود، ڕدیان العالم: رحله‌ اكتشاف. مگبعه‌ ساینت ماری، (2003) .

22 -فراس السواح، الڕسگوره‌ والمعنی - دراسات فی المیپولوجیا والدیانات المشرقیه‌، دار علا و الدین/سوریا، گ2، 2001.

23 - محمد الخگیب، الدین والڕسگوره‌ عند العرب فی الجاهلیه‌، دار النشر علا و الدین، دمشق، 2004.

24 - یسر محمد سعید مبیچ، الیوم اڵاخر فی الادیان السماویه‌ والدیانات القدیمه‌، دار الپقافه‌، الدوحه‌ 1992.

25 - ولادیمیر مینورسكی، كرد: تاریخ، زبان و فرهنگ، ت‍رج‍م‍ه‌: م‍ح‍م‍د رئ‍وف‌ ی‍وس‍ف‍ی‌ن‍ژاد، نشر سهیل، تهران1387.

26 - طیب طاهری، تاریخ و فلسفه‌ سه‌ره‌نجام، ده‌زگای توێژینه‌وه‌و بڵاوكردنه‌وه‌ی موكریانی، چاپخانه‌ی رۆژهه‌ڵات، هه‌ولێر2009.

27 -نه‌جاتی عه‌بدوڵڵا- چه‌ند باسێك ده‌رباره‌ی ئه‌هلی هه‌ق- كوردستان-2005-ده‌زگای چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ی موكریانی-هه‌ولێر.

28 - ئه‌م ده‌سته‌واژانه‌ له‌لایه‌ن فارس و ئازه‌رییه‌كانه‌وه‌ وه‌ك سوكایه‌تی پێكردن به‌ په‌یڕه‌وانی ئه‌م ئایینه‌ وتراوه‌ (كورد به‌چه‌) به‌مانای به‌چكه‌ كورد و (خروس كش) یش به‌مانای كه‌ڵه‌شێر كوژ دێت چونكه‌ یه‌كێك له‌و گیانداره‌ پیرۆزانه‌ی یارسانه‌كان له‌ مه‌راسیمی قوربانی و جه‌مه‌كانیاندا به‌كاری ده‌هێنن كه‌ڵه‌شێره‌، ئه‌مه‌ خاڵی پێچه‌وانه‌ی یارسان و ئێزیدییه‌كانه‌ چونكه‌ لای ئێزیدییه‌كان كه‌ڵه‌شێر هێمای جاڕده‌ری رۆژێكی نوێیه‌و نابێت بكوژرێت.

29 - سعیدی. گل بابا: فرهنگ اێگلاحات عرفانی ابن عربی، تهران، چاپ سوم 1387، انتشارات شفیعی.

30 - سید محمد حسینی- دیوانه‌ گه‌وره‌-انتشارات باغ نی- 1382-چاپ اول.

31 - ولادیمیر مینورسكی، كرد: تاریخ، زبان و فرهنگ، ت‍رج‍م‍ه‌: م‍ح‍م‍د رئ‍وف‌ ی‍وس‍ف‍ی‌ن‍ژاد، نشر سهیل، تهران1387.

32 - طیب طاهری، تاریخ و فلسفه‌ سه‌ره‌نجام، ده‌زگای توێژینه‌وه‌و بڵاوكردنه‌وه‌ی موكریانی، چاپخانه‌ی رۆژهه‌ڵات، هه‌ولێر2009.

33 -نه‌جاتی عه‌بدوڵڵا- چه‌ند باسێك ده‌رباره‌ی ئه‌هلی هه‌ق- كوردستان-2005-ده‌زگای چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ی موكریانی-هه‌ولێر.

34 - ئه‌م ده‌سته‌واژانه‌ له‌لایه‌ن فارس و ئازه‌رییه‌كانه‌وه‌ وه‌ك سوكایه‌تی پێكردن به‌ په‌یڕه‌وانی ئه‌م ئایینه‌ وتراوه‌ (كورد به‌چه‌) به‌مانای به‌چكه‌ كورد و (خروس كش) یش به‌مانای كه‌ڵه‌شێر كوژ دێت چونكه‌ یه‌كێك له‌و گیانداره‌ پیرۆزانه‌ی یارسانه‌كان له‌ مه‌راسیمی قوربانی و جه‌مه‌كانیاندا به‌كاری ده‌هێنن كه‌ڵه‌شێره‌، ئه‌مه‌ خاڵی پێچه‌وانه‌ی یارسان و ئێزیدییه‌كانه‌ چونكه‌ لای ئێزیدییه‌كان كه‌ڵه‌شێر هێمای جاڕده‌ری رۆژێكی نوێیه‌و نابێت بكوژرێت.

35 - سعیدی. گل بابا: فرهنگ اێگلاحات عرفانی ابن عربی، تهران، چاپ سوم 1387، انتشارات شفیعی.

36 - سید محمد حسینی- دیوانه‌ گه‌وره‌-انتشارات باغ نی- 1382-چاپ اول.

37 - حبیب‌الله تابانی، وحدت قومی كرد و ماد: منشا و، نژاد و تاریخ تمدن كردستان نشر گستره‌، تهران، تاریخ نشر.

38 -راهنمای زبان های ایرانی، جلد اول، انتشارات ققنوس، تهران1382.

39 -ئه‌نستاس ماری كه‌رمه‌لی، كتێبی پیرۆزی ئێزیدییه‌كان جلیوه‌و مه‌سحه‌فا ره‌ش، و. له‌ فه‌ره‌نسییه‌وه‌: د. نه‌جاتی عه‌بدوڵڵا، چاپخانه‌ی ئاراس، هه‌ولێر2012.

40 - فلك الدین كاكه‌یی، لحڤه‌ الحكمه‌، مگبعه‌ روكسانا، اربیل2011.

41 -اردشیر خدادادیان، اعتقادات اریائیهای باستان، پژوهشگاه علوم انسانی و مگالعات فرهنگی، بدون سال و مكان چاپ.

42 - د. جه‌مال رشید ئه‌حمه‌د و د. فه‌وزی ره‌شید: مێژووی كۆنی كورد، و. ملكۆ كه‌لاری، چاپی یه‌كه‌م، چاپخانه‌ی كاردۆ- سلێمانی، 2011.

43 - د. جمال رشید احمد و د. فوزی رشید: تاریخ الكرد القدیم، الگبعه‌ الاولی، مگابع دار الحكمه‌-اربیل، العراق، 1990م.

44 - فلادیمێر مینۆرسكی، بنچینه‌كانی كورد و چه‌ند وتارێكی كورد ناسی، و. له‌فه‌ره‌نسییه‌وه‌: د. نه‌جاتی عه‌بدوڵڵا، مه‌كته‌بی بیرو هۆشیاری (ی. ن. ك)، سلێمانی 2007.

45 - عادل محه‌مه‌د پوور، شه‌به‌نگی زوانی كوردی هۆرامی له‌گاساكان تا. . . ، چاپخانه‌ی بابان، 2008سلێمانی.

46 - كورش نیكنام، از نوروز تا نوروز، انتشارات فروهر، تهران، بدون سال چاپ.


[1] - الألسنية التوليدية والتحويلية وقواعد اللغة العربية " النظرية الألسنية " ، الدكتور ميشال زكريا ، المؤسسة الجامعية للدراسات والنشر والتوزيع ، ط1 ـ 1982 ـ ص : 25

[2] -خليل أحمد عمايرة ،في نحو اللغة وتراكيبها، منهج وتطبيق ، عالم المعرفة، جدّة ، 1984م، ص55 -59 .

[3] - محمد محمد يونس علي، وصف اللغة العربية دلاليا في ضوء مفهوم الدلالة المركزية: دراسة حول المعنى ومعنى المعنى (طرابلس: منشورات جامعة الفاتح، 1993)، ص 24.

[4] - ابن سينا، منطق المشرقيين ،بيروتم دار الحداثة، 1982، ص 103.

[5] - الشريف الجرجاني: التعريفات. بيروت: دار الكتب العلمية، 1988، ص257، والمناوي: التوقيف، مصدر سابق، ص257.

[6] - ابن جني: الخصائص، تحقيق محمد علي النجار، ط3. القاهرة: الهيئة المصرية العامة للكتاب، 1406 هـ / 1986 م. جـ 1 ، ص33.

[7] - محمد السيد علوان: المجتمع وقضايا اللغة. الإسكندرية: دار المعرفة الجامعية، 1995، ص119.

[8] - ابن جني: الخصائص، تحقيق محمد علي النجار، ط3. القاهرة: الهيئة المصرية العامة للكتاب، 1406 هـ / 1986 م. جـ 1 ، ص43.

[9] - نعيم علوية، بحوث لسانية بين نحو اللسان ونحو الفكر، المؤسسة الطليعة للدراسات والنشر والتوزيع، ط2،1986 بيروت، ص227

[10] - علي عبد الواحد وافي: اللغة والمجتمع. ط4. جدة: شركة مكتبات عكاظ للنشر والتوزيع، 1403 هـ - 1983 م، ص7.

[11] - محمد حماسة عبد اللطيف: النحو والدلالة. القاهرة: 1983، ص31.

[12] -برتيل مالبر، مدخل إلى اللسانيات، ت.السيد عبد الظاهر، القاهرة – مصر،  2010م،ص297

[13] - الشريف الجرجاني: التعريفات. بيروت: دار الكتب العلمية، 1988، ص257، والمناوي: التوقيف، مصدر سابق، ص258.

[14] - محمد عبد الشفيع عيسى: نظرية الحصري في القومية العربية: جدلية الإثبات والنفي. (بحث ضمن: ساطع الحصري: ثلاثون عاماً على الرحيل). بيروت: مركز دراسات الوحدة العربية ومعهد البحوث والدراسات العربية بالقاهرة، ص147، 148.

[15] - الحصري: أبحاث مختارة في القومية العربية. بيروت، مركز دراسات الوحدة العربية، 1985. ص29.

[16] - موناغان,جون جست,بيتر (2000)، الأنثروبولوجيا الثقافية والاجتماعية، نيو يورك، جامعة اكسفورد،سنة2000،  ص. 124.

[17] - إبستين,جريج (2010). من الجيد ان تكون بدون إله؟: بماذا يؤمن مليار شخص (غير متدينين)؟. نيو يورك: هاربر كولينز. ص. 109.

ISBN 978-0-06-167011-4.‎

-[18] طلال أسد، الهيكل الديني تحت الأنثروبولوجيا " (كليفورد غيرتز، الدين مصطلح النظام الثقافي، 1973). نقد ضد غيرتز من قبل طلال أسد الذي صنف الدين ضمن "الأنثروبولوجية." (، الهيكل الديني تحت الأنثروبولوجيا، 1982.)

[19] - جوزيف بولبوليا. "هل هناك أي أديان؟ التفسير التطوري." الأسلوب والنظرية في دراسة الدين (2005)، ص (10 - 71)

[20] - ماك كوتشون: إعادة وصف في الدراسة العامة للدين. جامعة نيويورك 2001.

[21] - جيفري برود، أديان العالم : رحلة اكتشاف. مطبعة ساينت ماري،(2003)، ص. 45.

[22] -فراس السواح، الأسطورة والمعنى - دراسات في الميثولوجيا والديانات المشرقية، دار علاء الدين/سوريا، ط2، 2001، ص 11

[23] - محمد الخطيب، الدين والأسطورة عند العرب في الجاهلية، دار النشر علاء الدين، دمشق، 2004، ص27

[24] - يسر محمد سعيد مبيض ،  اليوم الآخر في الاديان السماوية والديانات القديمة،  دار الثقافة،الدوحه‌ 1992، ص73

[25] - میرسیا الیاد، ت: عبدالهادي عباس المحامي، تأريخ المعتقدات والافكار الدينيية، دار الدمشق-الشام، 1986، ج1، ص10

[26] -ولاديمير مينورسكي، كرد: تاريخ، زبان و فرهنط، ت‍رج‍م‍ة: م‍ح‍م‍د رئ‍وف‌ ي‍وس‍ف‍ي‌ن‍ذاد، نشر سهيل، تهران1387،ص94

[27] - طيب طاهري،تأريخ و فلسفة سةرةنجام، دةزگاي تويَژينةوةو بلآوكردنةوةي موكرياني، چاپخانةي رؤژهةلآت، هةوليَر2009، ص582

[28] -نةجاتي عةبدولَلآ- ضةند باسيَك دةربارةي ئةهلي هةق- كوردستان-2005-دةزطاي ضاث و بلآوكردنةوةي موكرياني-هةوليَر-لاثةرِة12

[29] - ئةم دةستةواذانة لةلايةن فارس و ئازةرييةكانةوة وةك سوكايةتي ثيَكردن بة ثةيرِةواني ئةم ئايينة وتراوة (كورد بةضة) بةماناي بةضكة كورد و (خروس كش) يش بةماناي كةلَةشيَر كوذ ديَت ضونكة يةكيَك لةو طياندارة ثيرؤزانةي يارسانةكان لة مةراسيمي قورباني و جةمةكانياندا بةكاري دةهيَنن كةلَةشيَرة، ئةمة خالَي ثيَضةوانةي يارسان و ئيَزيدييةكانة ضونكة لاي ئيَزيدييةكان كةلَةشيَر هيَماي جارِدةري رؤذيَكي نويَيةو نابيَت بكوذريَت.

[30] - سعيدي. طل بابا: فرهنط اصطلاحات عرفاني ابن عربي، تهران،ضاث سوم 1387 ، انتشارات شفيعي، ص 845

[31] - سيد محمد حسيني- ديوانة طةورة-انتشارات باغ ني- 1382-ضاث اول- ص 713

[32] - حبيب‌الله تاباني، وحدت قومي كرد و ماد: منشاء، نذاد و تاريخ تمدن كردستان  نشر طسترة، تهران، تاريخ نشر : ۱۳۸۰، ص115

[33] -راهنماي زبان هاي ايراني، جلد اول، انتشارات ققنوس، تهران1382، ص71

[34] -ئةنستاس ماري كةرمةلي، كتيَبي ثيرؤزي ئيَزيدييةكان جليوةو مةسحةفا رةش، و.لة فةرةنسييةوة: د.نةجاتي عةبدولَلآ، ضاثخانةي ئاراس،هةوليَر2012،لا 18

[35] - فلك الدين كاكةيي، لحظة الحكمة، مطبعة روكسانا، اربيل2011، ص14

[36] -اردشير خداداديان، اعتقادات اريائيهاي باستان، ثذوهشطاه علوم انساني و مطالعات فرهنطي، بدون سال و مكان ضاث، ص107

[37] - د.جةمال رشيد ئةحمةد و د. فةوزي رةشيد: ميَذووي كؤني كورد،و. ملكؤ كةلاري، ضاثي يةكةم، ضاثخانةي كاردؤ- سليَماني ، 2011، لا(76)

[38] - د.جمال رشيد احمد و د. فوزي رشيد: تاريخ الكرد القديم، الطبعة الاولي، مطابع دار الحكمة-اربيل، العراق، 1990م،ص(43-52)

[39] -فلاديميَر مينؤرسكي، بنضينةكاني كورد و ضةند وتاريَكي كورد ناسي، و.لةفةرةنسييةوة: د. نةجاتي عةبدولَلآ، مةكتةبي بيرو هؤشياري(ي.ن.ك)، سليَماني 2007، لا79

[40] - عادل محةمةد ثوور، شةبةنطي زواني كوردي هؤرامي لةطاساكان تا...، ضاثخانةي بابان، 2008سليَماني، ل31

[41] - كورش نيكنام,از نوروز تا نوروز، انتشارات فروهر، تهران، بدون سال ضاث، ص100

ورود به سایت

google-plus-icon

This Browser is not good enough to show HTML5 canvas. Switch to a better browser (Chrome, Firefox, IE9, Safari etc) to view the contect of this module properly

Real Time Web Analytics Clicky

برای حمایت از ما امتیاز دهید
یارسان در راستای اعتلای فرهنگ یاری GNU/GPL کار می کند.