یارسان

« دين حقيقت و بينش ياري يك تفكر ايلياتي و عشيره‌اي نيست كه براي محاسبات آن راهكاري سنتي بدون دخيل دادن علم و هر آنچه كه در حوزه‌ي نظامنديِ كائنات تعريف دارد در نظر گرفته شود. در واقع هر چقدر كه اشراق و مفاهيم يك تفكر بالاتر باشد، مباحث و گفتمان مربوط به آن نيز تخصصي‌تر و مشكل‌تر مي نماياند. پس ما نمي‌بايست كه مفاهيم را به اندازه‌ي وجود خود پائين بكشيم تا كه به گونه‌اي گردد كه هيچگاه عزم جزم براي بالا كشيدن و سعي براي فهميدن در خود پيدا نكنيم.»

 

 

 

 

 

 

نوشته شده توسط نورعلی‌اتابکی دسته: مقالات
نمایش از 07 شهریور 1397 بازدید: 193

آیین «اهل حق»

کیومرث نورعلی اتابکی

 

آیین «اهل حق ،یاری» که خود بنامهای متعددی از جمله یارسان، و … شناخته می‌شود و به معنای مردان حق یا آیین یاری، دوستی، کمک و … است، در اصل ریشه در آیین‌های کهن ایرانی دارد و محتوای عقایدشان ترکیتی از باورهای زروانی، زرتشتی، مانی و مزدک است. هم‌چنانکه آثار آن اندیشه‌ها قبل و بعد از زردتشت اکنون بروشنی در این آیین قابل توجه است، که خود به نوعی وارث و حامل بسیاری از جلوه های تاریخی، فرهنگی و … ایران باستان است. از سوی دیگر دفاتر مقدس اهل حق که به زبان کردی لهجه ی گوران قدیم نوشته شده است از ایرانی بودن این مذهب کوچکترین جای شک و تردید را بجای نمی‌گذارد و از اساطیر و عقاید قدیمی ایران بسیار حکایت دارد، بعنوان مثال در یکی از نوشته‌های چاپ شده آیین مذبور بنام « دوره بهلول» که در قرن سوم هجری سروده شده است پیرامون اعتقاد به اصل تناسخ (دونادون) در ارتباط با زروان آورده است:

زروان بیانی، زروان بیانی نه دوره ی ورین زروان بیانی

اهری و ورمز یاران دیانی، کالای خاس یار او دم شیانی

ترجمه: زروان بودم، زروان بودم در دوره ی قدیم زروان بودم

اهریمن، اهورامزدا و یاران را دیدم در آن روزگار کالای خوب یار را انتخاب کردم 

از سوی زروان یا زمان بی‌پایان، خود یکی از ایزدان آیین مزدایی پیش از زردتشت بوده که بعدها به آیین مستقلی تبدیل شد و باورهای همچون؛ اعتقاد به قضا و قدر، قدیم و ازلی بودن جهان و … در او رواج داشت و زیاد بعید نیست که آیین یارسان چنان باورهای را از کیش کهن زروان و … به ارث برده باشد!

بر اساس تفکر زروانی، مهر که یکی از خدایان بزرگ اوست و در زبان هندی و ایران کهن به دئو (Deu) معروف است، هر هزار سال خالق جهان نفری را در دنیا پدیدار خواهد کرد تا فرمان‌روایی گیتی را بدست گیرد و زیاد مهم نیست این نفر متعلق به چه آیین، نژاد، زبان و … باشد، با ظهور اسلام این طرز تفکر کم‌رنگ شد تا اینکه بعد از رحلت پیغمبر تضاد بین بزرگان آن وقت اسلام به جهت کسب قدرت و خلافت به اوج خود رسید، در این وضعیت آشفته صفت قدرت‌طلبی«امام علی» بنابه برخی شرایط ویژه بیش از هر کس دیگر خود را برجسته‌تر نشان می‌داد، بسیاری از ایرانیان که در باطن بر سر باورهای گذشته خود باقی مانده بودند باتکیه به اندیشه‌ی زروان به این نتیجه رسیدند که مهر یا دئوه همان خدای معروف زروان در جسم علی حلول کرده و با این قالب خود را در دنیا ظاهر کرده تا بر تخت فرمان‌روایی و عدالت‌خواهی جهان بنیشیند و عدل و داد را در عالم بگستراند. همچنان در این راستا گروهی بنام «خوارج» که از پیروان دین اسلام بودند به این عقیده گرویدند و بعدها به مرور زمان اندیشه‌ی علی‌اللهی ظهور کرد، اگر چه بنا به نظر پاره ای از سوی دیگران به آیین یارسان نسبت داده‌اند؟! در کتاب تاریخ ایران آمده است:
«در سده‌ی نهم هجری یک مسلک پنهانی از غلات شیعه در ایران و کشورهای همسایه بنام «علی اللهی» تشکیل داده بودند، که هدفشان تامین عدالت اجتماعی و داشتن زمین‌های کشاورزی بوده است.» همچنین بنابه نوشته ی یکی از مورخان روسی ؛ در اواسط قرن نهم هجری شبه دولتی بنام «مشعشعیان» در منطقه ی هویزه خوزستان توسط سیدمحمد مشعشع بنیان گردید و تا قرن دهم هجری دوام داشت.

از سوی دیگر طایفه ای کرد بنام «ایزدی» که به غلط آن‌را یزدی می‌خوانند در شمال غربی کردستان عراق (سنجار، موصل) ساکن هستند و عقیده‌ای نزدیک به آیین اهل حق دارند و معتقد به خدای نیکوکار و امینی هستند که زیاد در امور دینوی دخالت ندارد و اجازه انجام دادن امورات عالم را به جانشینان خود (ملائکه) داده است. بعنوان مثال یکی از آن ملائک که پیروان این آیین قدیمی بسیار بهش پای‌بند مانده‌اند «ملک طاوس» است که بنظر عده‌ای از آگاهان در این باره ملک طاوس صورت تخفیف یافته‌ی ملک دیاوس –ملک دائو، که همان دئوه یکی از خدایان یا ایزدان در آیین زروانی است که امروزه در گفتار محلی یارسان‌های غرب ایران، کاکه‌ایها (اهل حق) در عراق و بسیاری از معمرین منطقه‌ی ایلام آنرا داود  تلفظ می‌کنند، همچنان اروپائیان آنرا بیان می‌دارند، در ضمن ایزدی‌ها در کتاب آیینی به نام‌های جلوه و مصحف ره‌ش دارند که به زبان کردی نوشته شده است.

در کردستان ترکیه آیین «علوی» که پیروانش بیشتر در شهرهای درسیم، عنتاب، سیواس، مرعش، بینگول، آدانا و … زندگی می‌کنند خود با دارا بودن برخی اشتراکات فرهنگی- آیینی انسان را متقاعد و یا جلب می‌کند که فرق چندانی مابین این دو آیین (آهل حق و علوی) قائل نشود و به احتمال زیاد این تفاوت اندیشه به مرور زمان از دوری جغرافیایی حاصل شده باشد؟! در این رأستا بنابه نوشته‌ی یکی از مؤلفین تاریخی، سیدرضا درسیم که خود رهبری شورش بخشی از کردستان ترکیه را در سال ۱۹۳۷ میلادی بعهده داشت و در همین سال توسط دولت وقت ترکیه در سن ۷۵ سالگی بدار آویخته شد از او بعنوان یکی از سادات انقلابی اهل حق کردستان ترکیه نام برده است؟!
برخی از محققان مذهب اهل حق به اصطلاح، که امروزه خود را مفسر و بسط دهنده‌ی آیین مذکور قلمداد می‌کنند، گاهی اوقات بدون بازگشت به گذشته این آیین بسیار کهن آنرا بنام یک آیین مطلقاً کردی تعریف می‌کنند! در صورتی که اگر به دوره‌ی قبل از اسلام نگاهی به اندیشه‌های ایران باستان بیاندازیم در می‌یابیم که توابع این عقاید بخش عظیمی از طوایف و اقوام متنوع آنوقت ایران و حتی بسیاری از مردم همسایگانش را فرا گرفته بود و تنها منحصر به نیاکان کردها نبوده که اکنون مردم کرد اهل حق یگانه وارث و پرچم‌دار آن‌همه مسلک باشد، البته باید اعتراف کرد که به جزء دین زردتشت، آیین یارسان امروزه تنها آیینی است که حامل بسیاری از تفکرات و باورهای کشف نشده ماقبل اسلام در ایران است.

از طرفی دیگر پس از اسلام در حدود قرن سوم هجری به بعد بزرگانی از این آیین که در اصل کرد تبار بودند در مناطق غرب ایران بویژه در استان‌های لرستان، کرمانشاه و … ظهور نموده و آنجاها را بعنوان پایگاه تبلیغاتی خود برگزیدند که در نتیجه بسیاری از عقاید و تفکرات از دست رفته‌ی ایران باستان دوباره در قالب جنبش‌های مذهبی، اجتماعی و … خود زنده و محفوظ کنند.

اکنون باید سؤال کرد، چرا آیین یارسان رنگ اسلامی را بخود گرفته است؟ در جواب باید گفت: پس از چیره شدد عرب‌های مسلمان، پیروان آیین‌های کردستان عده‌ای به اجبار تحت نفوذ اسلام درآمدند و برخی دیگر نیز بر سر اندیشه‌ی خود پایدار ماندند و عقیده خود را بصورت رازی پنهان نگه داشتند. اگر چه تحت زور و فشار اسلام در ظاهر آنرا قبول داشتند ولی در باطن همان آیین و افکار خود را پیروی و ادامه دادند که عاقبت این آیین اکنون در مناطق گوناگون و به اسامی متعددی برای مردم شناخته میشود، از جمله، در ایران این‌را اهل حق، یارسان، علی‌اللهی، طایفه سان و … در کردستان عراق کاکه‌یی و حتی در برخی مناطق گوران هم می‌نامند، البته شایسته است که گفته شود بعضی افراد نادان و نامطلع از جزئیات این مسلک، به پیروان آن به نوعی توهین آمیز« شیطان پرست» می‌گویند!! در حالی‌که در دفاتر مقدس اهل حق نه تنها هیچ‌گونه مدحی از شیطان به عمل نیامده، بلکه همواره از او به بدی یاد شده است، و شاید هم این شیطان که به مذهب اهل حق نسبت داده شده است صورتی از همان اهریمن زشت چهره در عقیده ی زروان باشد که مفسران کنونی به جای تحقیف و بررسی درست از متون دفاتر اهل حق این نظریه را به صورتی الحادی و خیال‌پردازانه به خورد پیروان این مسلک و دیگران داده و یا از آن به نوعی خاص بهره‌برداری کرده و یا خواهند کرد؟! اهل حق دارای دفاتر دینی زیادی است که یکی از مهم‌ترین آنها کتاب «سرانجام» است که با زبان کردی گورانی با نظم و نثر نگاشته شده است و قدمتی بالغ بر ۸۰۰ سال پیش دارد که حاوی خیلی حقایق است.

پیروان این مذهب مراسم آیینی و کلام‌خوانی خود را در جایگاه ویژه‌ای بنام «جم خانه» انجام می‌دهند، یعنی همان‌طوری که کلیسا در دین مسیحی نقش دارد، جم خانه هم برای اهل حق اهمیت زیادی دارد. پیروان آن بطور طبیعی و حتی اجباری در مناطق مختلفی از خاورمیانه پراکنده شده اند، که در ایران بعنوان درآمد سخن می‌توان به مراکز آن‌ها در استان کرمانشاه اشاره کرد که بخش عظیمی از این استان را شامل می‌شود و همچنین مقبره‌ی بسیاری از پیشوایان قدیمی آن‌ها در آنجا قرار دارد.

علاوه بر این در شمال لرستان بسیاری از طوایف لکی زبان که بین رود سیمره و کشکان واقع‌اند بویژه بخش نورآباد که اکثریت آن به اتفاق اهل حق و از تیره‌ی آتش‌بیگی هستند، و نیز مراکز زیادی چون تبریز، نواحی قزوین و گیلان، کلاردشت، خراسان، خود تهران، هشت‌گِرد همدان، شهر تکاب در استان کردستان، ایل بهارلو در اسدآباد همدان و … محل زندگی پیروان این آیین است.

در کردستان عراق پیروان کیش اهل حق در برخی از مناطق خانقین، کرکوک، چمچمال، هولیر، کلار، حلبجه بویژه در (هاوار)، دوزخورماتو، مندلی و … ساکن هستند.

در پایان شایان تاکید است که این آیین همراه با مسلک ایزدی تنها آیینی هستند که نزدیک به هزار سال پیش دارای دفاتر و یا کتب مذهبی به زبان کردی بوده و هر کدام با لهجه‌ی ویژه‌ی منطقه خود راز و نیاز عبادت را بجا آورده و تا کنون یکی از اصیل‌ترین تیره‌های مردم کرد بشمار می‌آیند و همواره بر خلاف مابقی کردان (پیروان آیین اسلام) آداب و رسوم نیاکان خود را محفوظ نگه داشته‌اند و هم‌چنان در قبال تهاجم فرهنگی بیگانگان نهایت مقاومت و ایستادگی را از خود نشان داده‌اند، و به تعبیری دیگر می‌توان گفت که این آیین (اهل حق) یکی از مایه‌های بکر و دست نخورده‌ای است که می‌تواند اطلاعاتی بسیار پیرامون تاریخ، فرهنگ و ادیان قدیمی ایران قبل از اسلام را به ما معرفی کند و به همین اساس شایسته است که هر انسان آگاه، روشن‌فکر و آزاده در حفظ این میراث فرهنگی- تاریخی کوشا بوده و نیز برای بهتر شکوفا نمودن آن و کشف بسیاری از عقاید و باورهای ناشناخته‌ی ایران باستان بشیوه‌ای عمیق و علمی‌تر این آیین را مورد پژوهش و تجزیه و تحلیل قرار دهند تا باطن و ریشه آن برای عموم مردم و روزگار امروز بهتر آشکار و شناخته شود.

 

منبع:http://www.gandomban.ir

 

ورود به سایت

googlefacebook

This Browser is not good enough to show HTML5 canvas. Switch to a better browser (Chrome, Firefox, IE9, Safari etc) to view the contect of this module properly

Real Time Web Analytics Clicky


برای حمایت از ما امتیاز دهید
یارسان در راستای اعتلای فرهنگ یاری GNU/GPL کار می کند.