یارسان

« دين حقيقت و بينش ياري يك تفكر ايلياتي و عشيره‌اي نيست كه براي محاسبات آن راهكاري سنتي بدون دخيل دادن علم و هر آنچه كه در حوزه‌ي نظامنديِ كائنات تعريف دارد در نظر گرفته شود. در واقع هر چقدر كه اشراق و مفاهيم يك تفكر بالاتر باشد، مباحث و گفتمان مربوط به آن نيز تخصصي‌تر و مشكل‌تر مي نماياند. پس ما نمي‌بايست كه مفاهيم را به اندازه‌ي وجود خود پائين بكشيم تا كه به گونه‌اي گردد كه هيچگاه عزم جزم براي بالا كشيدن و سعي براي فهميدن در خود پيدا نكنيم.»

 

 

 

 

 

 

نوشته شده توسط مهینا خدایاری دسته: مطالب
نمایش از 30 -3443 بازدید: 73

سامانه الکترونیکی روزنامه گلشن مهر - 1396/2/16  شماره 1578

http://golshanemehr.ir/imgdb/thumb/1578-p3.gif

تنبور; حامل یک آیین

مهینا خدایاری

در دیکشتری گراو که در زمینه ی سازشناسی نوشته شده است پیدایش ساز تنبور به دوران باستان یعنی هزاره سوم قبل از میلاد مسیح ذکر شده. نقوش بر جای مانده از آن دوران نشان می دهد که این ساز دارای کاسه ای کوچک و دسته ای باریک و بلند بوده است. نقش برجسته هایی از نوازندگان تنبور در اطراف موصل هم پیدا شده که مربوط به سه هزارسال قبل است و باستانشناسان قدمت آن را تایید کرده اند.  حیدر کاکی در کتاب «زمینه شناخت تنبور» ضمن نقل چند روایت تاریخی معتبر  سیر فنی و موسیقایی این ساز را ترسیم کرده است.  در کارنامه ی اردشیر بابکان آمده که اردشیر تنبور می نواخته است. فردوسی نیز در خان چهارم رستم شاهنامه به تنبور نوازی قهرمان داستان خود اشاره می کند  یکی از مقامات تنبور یعنی «سر ترز»منسوب به این اتفاق است.

ژان دورینگ , موسیقی دان و محقق فرانسوی نیز بر این تاریخ دور و دراز صحه گذاشته و در کتاب « موسیقی و عرفان سنت اهل حق /  یارسان» می نویسد:  موسیقی آیینی یارسان عمدتا با سازی دسته بلند به نام تنبور نواخته می شود.هرچند که ریشه این لغت ناشناخته است اما می توان نوعی تقلیب واژه ی سومری را در آن یافت...این واژه سومری پان_ تور به معنی قوس کوچک است که در یونانی پاندورا به معنی  امنیه و شهربان شده است اما در شرق تنبور یک اصطلاح عام است برای انواع بسیاری از سازهای با دسته ی بلند...».

ساز تنبور  راوی مقامات تمدن کهن یارسان است. پیشینه ی این مقامات به دوران  شاخوشین لرستانی در قرن چهارم ه.ش و سلطان اسحاق برزنجی  ( قرن هشتم ) می رسد.شاخوشین(مبارک شاه) اهل بلوران لرستان(406_467هجری) دارای دوره ذاتی  بعد از بهلول بوده است; ذات بنا به متون یارسان نوعی برخورداری از آگاهی به هستی و مرگ است. تحقق اناالحق است. بنا به روایتی نهصد و نود و نه یار شاخوشین در جمخانه تنبور می زده اند و این آغازگاه آیینی شدن این ساز بوده است. .ژان دورینگ  درباره انتخاب ساز تنبور می گوید: « تنبور ساز مقدس اهل حق شد.اولیا بزرگ این فرقه آن را می نواختند و در طول قرون مجموعه ای از ردیف ذکرها و قطعات سازی را منتقل کرده و بر آن افزوده اند که تا امروز حفظ شده است.انتخاب این ساز برای موسیقی و آواز مقدس نشانه ی نوعی اتحاد و پیوستگی میان سنت های عرفانی آسیای میانه است.ساز علویان آناتولی که اغلب از ریشه ی کرد هستند,همچنین ساز عاشقان ,تنبوری است به نام بغلمه که به اندازه تنبور است و در اصل دو سیم دارد که یکی از آنها دوتایی است( مثل تنبور)... یا سه سیم ساده دارد و بعدها هرچه ساز بزرگ تر شده است ,سیم ها دوتایی یا سه تایی شدند.تنبور یا بغلمه اولیه را هنوز بعضی عاشقان می نوازند,به خصوص در میان علویان ترکمن(یا قزلباش) بلغارستان( ارتباط میان این دو ساز ,ارتباطی را که میان قزلباش های ترکمن و اهل حق وجود دارد ,نشان می دهد)...طایفه ی قزلباش که سلسله صفوی را پشتیبانی می کردند و به لحاظ عقیدتی نزدیک به اهل حق هستند,همان ذوق و سبک را درمورد تنبور نشان می دهند در بخش عراق طرفداران یک مکتب نزدیک به اهل حق موسوم به شبک هم این ساز را می نوازند. ما می دانیم که از  دوره ی شاخوشین مقامات پیش پردیوری «هی دیار دیار,شاخوشینی,باباطاهری,هاها و مقام های دیگر که به دلفان مشهورند و عبارتند از : ۱- مقام دلفان ۲- هو هو یار ۳- جم جم شای برزه مل در نواحی دلفان و کوهدشت باقی مانده است.شاخوشین به یاران و پیروانش وعده می دهد که بار دیگر در جامه ی باباناعوث بر می گردد. او این بازگشت را در قالب کوک تنبور نامیده است.

احمد یکی از یاران باباناعوث ( قرن پنجم ه.ش) در «دیوانه گوره»  می گوید:

یاران نشانه این است                       

یاران به این نشانه گواهی دهید

کوک تنبورم به زبان می آید 

وعده شاخوشین در خانه شیرخان به وقوع می پیوندد.باباناعوث  هم در میان پیروان و یاران خود ساز تنبور را رواج داده و خود و یارانش تنبور می نواختند. مقامات باباناعوثی ( شامل سه نوع ) از این دوره به جای مانده اند. در دوره ی  سلطان سهاک برزنجی(قرن هشتم_ نهم پردیور_هورامان) تنبور به کمال خود رسید, مقام یا نظم های زیادی در این دوره به واسطه تنبور روایت شده که به مقامات پردیوری شهرت دارند و به صورت تک  خوانی و دسته جمعی اجرا می شوند سروده ها و شعرهایی که با نظم های حقانی(پردیوری) خوانده می شوند همه از کلام هفتن و چهلتن انتخاب می شوند. از دوره پردیور همچنین کلام های ترکی مربوط به قوشچی اوغلو به جای مانده است که در میان یارسان ترک با تنبور خوانده می شود.همچنین مقاماتی از تنبور هم مربوط به دوره بعد از پردیور هستند.برخی مقامات ترکی مربوط به دوره خان احمد بوده ( قرن دهم) بوده  که عبارتند از : 1)   یار داود سن سن یار داود ۲)  یار دیده کانی گیلرم باقی ۳)  یار دیده کانی وخیرم بیو ۴ ) حق وحق ۵ ) حق یاری ۶) یار دیده کانی خاوندکاری

کلام «ای دیده کانی یاران جم نیان» مربوط به دوره بابا یادگار ( قرن  هشتم) استو مقام شیخ امیری گوران «ای دوس نی دمدا « به قرن یازدهم ه.ش بر می گردد.علاوه بر نظم های حقانی و آیینی این ساز راوی و حامل شانزده مقام مجلسی عمدتا حماسی و باستانی هم بوده که در مراسم  و مجالس غیرآیینی نواخته می شوند. امروزه تنبور نوازی به دو حوزه گوران و صحنه تقسیم می شود که اختلافی با هم ندارند و صرفا تفاوت هایی در روایت ها دیده می شود. در دوران های مختلف هفتاد و دو مقام برای تنبور ثبت شده که نشان از اهمیت تنبور به عنوان  رابط و راوی کلامات یارسان( گویش گورانی_هورامی) دارد.

 

 

ورود به سایت

googlefacebook

This Browser is not good enough to show HTML5 canvas. Switch to a better browser (Chrome, Firefox, IE9, Safari etc) to view the contect of this module properly

Real Time Web Analytics Clicky


برای حمایت از ما امتیاز دهید
یارسان در راستای اعتلای فرهنگ یاری GNU/GPL کار می کند.