یارسان

« دين حقيقت و بينش ياري يك تفكر ايلياتي و عشيره‌اي نيست كه براي محاسبات آن راهكاري سنتي بدون دخيل دادن علم و هر آنچه كه در حوزه‌ي نظامنديِ كائنات تعريف دارد در نظر گرفته شود. در واقع هر چقدر كه اشراق و مفاهيم يك تفكر بالاتر باشد، مباحث و گفتمان مربوط به آن نيز تخصصي‌تر و مشكل‌تر مي نماياند. پس ما نمي‌بايست كه مفاهيم را به اندازه‌ي وجود خود پائين بكشيم تا كه به گونه‌اي گردد كه هيچگاه عزم جزم براي بالا كشيدن و سعي براي فهميدن در خود پيدا نكنيم.»

 

 

 

 

نوشته شده توسط نادیار دسته: مطالب
نمایش از 13 تیر 1398 بازدید: 20

دەربارەی بیبلۆگرافیای فەرهەنگی كاكەیی

بەشێک لە کۆڕ بەرێز تەیب تاهیری لە ئاکادیمیای کورد.هەولێر١٣٩٦ هەتاوی

لەگەڵ داوای لێبوردن لە خوێنەرانی خۆشەویست، لە جیاتی بەشی دووەمی گوتاری [ئایینی كاكەیی ـــ یارسان]، ئەم بابەتەم نووسیوە كە لایەنێكی فەرهەنگی كاكەیی ڕووندەكاتەوە. هەروەها ئەم وتارە ڕوونكردنەوەیەوە بۆ ئەو كەسانەی كە نووسینەكانم تێناگەن، یان بە چەواشە لێكی دەدەنەوە. مەبەستم لە بیبلۆگرافیا، ئاماژەیەكی كورتە بەو لێكۆڵەرە بیانی و كورد و عەرەب و فارس و توركانە كە دەربارەی كاكەیی كتێبیان داناوه‌ و ئەم فەرهەنگەیان شی كردووه‌تەوە. كاكەیی هەم لایەنێكی مەزه‌بییە، هەم فەرهەنگ[كەلتوور]ــە، بەشێكی فەرهەنگه‌ گشتییه‌که‌ی كوردە. بە كورتی دەچمە سەر باسەكە و پۆلینی دەكەم: ناوی هەندێ ڕۆژهەڵاتناس و زانای ڕووس و ئەڵمانی و دیكە و بەرهەمەكانیان، ئەمجا دەوروبەر چییان نووسیوە، بە تایبەتی كورد و عەرەب، دواتر هەندێک كتێب و لێكۆڵینەوە كاكەیی «یارسان» بە خۆیان. ئەمەیش پوختەكەیەتی:

1ـــ تەیب تاهیری، كاكەیی كرماشان، كۆمەڵناس و دانەری چەند كتێبی گەورە سەبارەت بە فەرهەنگ و ئایینی كاكەیی، لە گۆشەی (سەرچاوە)دا 415 كتێب و لێكۆڵینەوەی زانستی دێنێتەوە كە ئەو فەرهەنگە دەگرنەوە، ئەویش بە زمانی ڕووسی، ئەڵمانی، ئینگلیزی، فەرەنسی، كوردی، عەرەبی، فارسی، توركی. لەوێدا دەردەكەوێ كە لە سەدەی نۆزدەهەمەوە ڕۆژهەڵاتناسان لەم فەرهەنگە دەكۆڵنەوە، بۆ نموونە ئێچ. تی. گلبروك لە 1807، دەبلیو. ئێچ، لوفتوس ــ1857،ئێچ.سات. گیت ـــ1840، خاخام بنیامین بو توولا. ئاشەر،بەرلین ـــ1840،سیاحەتنامەی خورشید ئەفەندی ـــ1862، هەروەها لە سەدەی بیستەمدا ڕۆژهەڵاتناسی گەورە گه‌وره‌ نووسیویانە، لەوانەیش: مینۆرسكی، ئه‌ی. ئاڕ. ئێم. نیكولاس ـــ 1905، د. فۆریە ـــ 1900، ئێچ. ئێڵ. ڕابیسنۆن ـــ 1916، لازاریف دەربارەی نووسینەكانی مینۆرسكی، موسكۆ ـــ 1911، یادنامەی مینۆرسكی، تاران 1956، جی. مەكدوناڵد كینیر ـــ 1813 كە بۆ سەدەی نۆزدە دەگەڕێتەوە.

2ـــ ئەو زانا و پسپۆرانە لە ئایینە كۆنەكان و میسۆلۆجی و مێژووی كۆنی كورد، زانای دیكەیش زیادن و ناومان نەهێناون، هەموو مێژووی و فەرهەنگ و ئایینی كاكەیی شی كردۆتەوە بە دوو ئەنجام گەیشتوون : یەكەم ڕەسەنایەتیی كوردبوونی ئەم فەرهەنگە بە زمان و میسۆلۆجیەوە، دووەم پەیوەندیی ڕیشەی ئەم فەرهەنگە لەگەڵ ئایینە كۆنەكانی هیندوئاریایی[هیند و ئەورووپایی] وەك میترایی و بره‌همایی[هیندۆگی] و زەردەشتی و مانی و ئەوانی دیكەوه‌. د. جەمال نەبەز لە كتێبی [فەلسەفەی یارسانی]ـدا ئەو لایەنە ڕوون دەكاتەوە.

3ـــ لە سەدەی بیستەم و بیستویەكەمدا زانا و پسپۆڕانی كورد و عەرەب و فارس و تورك هاتنە مەیدانی لێكۆڵینەوە لە فەرهەنگی یارسان؛ لیستی ناوی ئەو نووسەرانە درێژە، لێرەدا بۆ نموونە ئاماژە بە چەند كەسێکیان دەكەین: د. محه‌مه‌د موكری مامۆستای زانكۆی سۆربۆن که‌ شارەزایی 30 زمان زیاتریش هه‌بووه‌، چەنده‌ها كتێبی گەورەی داناوە، لەوانەیش شەرحی «شانامەی هەقیقەت» كە زانای كاكەیی حاجی نیعمەت ساڵی 1940 بە فارسی دایناوە. ڕۆڵی د. موكری بەرز و گرنگە، چونكە ئەو بووە هۆی تا كتێبە گرنگەكانی یارسان بۆ زمانی فەرەنسی وەربگێردرێت. بۆ زانین: د. مۆكری كوردی كرماشانە. لە سەدەی بیستەمیشدا ناوی د. مارف خەزنه‌دار دێت كە یەكەمین زانای كوردی باشوورە، گرنگیی داوە بە ناساندنی فەرهەنگی یارسان. سەدان لاپەڕە لە بەرگی یەكەمی[مێژووی ئەدەبی كوردی]ـیه‌که‌ی بۆ فەرهەنگ و ئەدەبی یارسان تەرخان كردووە. سدیق سەفیزادە [بۆرەكەیی]ـیش، لە ڕۆژهەڵات بە شێوەی خۆی لە ناوەڕاستی سەدەی بیستەمەوە هەوڵ دەدا فەرهەنگی یارسان بناسێنێت و ڕیشەکه‌یشی بە میترایی و زەردەشتییەوە گرێ دەدا. بەشی زۆری «سەره‌نجام» و كتێبە ئایینەكانی دیكەی كاكەییشی بڵاو كردووه‌تەوە لەگەڵ شەرح و لێكدانەوە بە زمانی فارسی. د. محەمەدعەلی سوڵتانی لە چەند كتێبدا مێژووی یارسانی بە شێوەی ئەكادیمی خستووەتە ڕوو. هەروەها لە نووسەرانی و پسپۆرانی دیكە، بەكورتی، ناوی ئەو زاتانە دێنینەوە كە هەریەكە لایەنێكی فەرهەنگی یارسانی پێشان داوە، لەوانەیش محەمەدئەمین هەورامانی و عەباس عەزاوی، د. ڕەشاد میران، ئەیوب ڕۆستەم، ڕەشید یاسمی، عەلی ئازادی [تاران]، میهرداد ئیزەدی، وەرگێرانی بۆ كوردی 2002، فه‌وزی یاسینی هەرزانی [هەولێر]، مستەفا دێقان تاران، ئاسۆ كەریم وەرگێری كتێبی ئیوانۆف 1953، بە ناوی [بارانی كوردستان ـــ ئەهلی هەمە]، حیشمەتوڵڵا تەبیبی ـــ تاران، حەمید ئیزەدپه‌نا ـــ تاران، محەمەد ڕەزا دەروێشی ـــ تاران، جه‌هانبەخش فوری دەربارەی وێكچوونی فەرهەنگی زەردەشت و یارسان. ئەمجا محەمەد بەیران، بە زمانی توركی، لە دووتوێی كتێبێکی گەورەدا دەیان لاپەڕەی بۆ باسی فەرهەنگی یارسان تەرخان كردووە. هەروەها نوورەسەری ئێراقی ڕەشید خەیوون، فەسڵێكی بۆ كاكەیی تەرخان كردووە ئەویش لە كتێبەكەدا دەربارەی ئایینەكانی ئێراقە. ئەوان و دەیان نووسەر و لێكۆڵەری دیكە كە لە [415] سەرچاوەی فەرهەنگی یارسان ناویان هاتووە، هەموو لاینەكانی فەرهەنگیان خستووەتە بەر ڕووناكی لێكۆڵینەوە. واتە شتێك نەماوە لە یارسان كە شاراوە بێ. ئەمە جگە ئەوەی كە خوودی كاكەییەكان نووسیویانە . كەوابێ، چ ڕۆژهەڵات و پسپۆرانی ڕووسیا و ئەورووپا، یان نووسەرانی كورد و عەرەب و تورك و فارس، هەموو لایەنەكانی یارسانیان داووەتە بەر لێكۆڵینەوە، هەندێكیان لۆكڵینەوەی ئەكادیمی زانیستی قوولێیان دەربارەی كردووە. ئەویش بەو مانایەی كە غەیری كاكەیی هیچیان نەهێشتووەتەوە تا كاكەیییەك باسی بكات و هێشتایش نووسینه‌کانیان هه‌ر بەردەوامە. نزیكەی دووسەد ساڵە خەڵكی بیانی، ئەمجا ناو كوردستان و دەرووبەر، هۆشیار بوونەتەوە دەربارەی فەرهەنگی یارسان.

4ـــ بەڵام ئایا یارسان ئاشكرا بووە؟ نەخێر! چۆن دەبێ هەزاران لاپەڕە لە [415] سەرچاوەدا بڵاوكرابێتەوە ئەمجا هیچ ئاشكرانەبووبێت ؟! لە ڕاستیدا ڕازێكی عیرفانی سۆفیگەری هەیە لە گشت گرووپ و تایفە و ڕێبازەكانی سۆفیگەری جیهانی ئیسلام و مەسیحی و یەهوودی و هیندۆكی و بوودایی و یارسان و ئەوانی دیكە دا، كە كەس [ئەگەر بیشیزانێ ـــ وەكو دەڵێن]نابێ ئاشكرا بكرێت . ئەو ڕازە [سڕە] شاراوە چییە كە ئەبەد نایەتە ئاشكرابوون؟ بە لای زۆربەی عارف [خۆناسی] و سۆفییەوە پێگەیشتووە كامڵەكان ئەو ڕازە زۆرینەی زۆری خەڵكی خودی ئەو ڕێبازانە پێی ناگەن، ئەگەر پێشی گەیشتن ئەوە قەت نابێ ئاشكرای بكەن . لە ڕاستیدا ئەگەر بشیانەوێ ناتوانن ئاشكرای بكەن، ناتوانم بێهننە سەر زمان وەكو دەڵێن. ئەوە بیروڕای زانایانی پێگەیشتووی هەموو تایفە و ڕێبازەكانی گشت ئایین و ئایینزانەكانن. لەكۆتایی ئەم وتارە دێمەوە سەر ئەم پرسیارە

5ــ سەیر ئەوەیە كە زاناو نووسەرانی كاكەیی، بەخۆیان، كەمیان نەنووسیوە، بەڵكو زۆر لایەنی فەرهەنگی ۆیان بە ئاشكرا باسكردووە، بەتایبەتی لە ئێران و ئەوروپا . هەربۆنموونە:

ئه‌لف: حاجی نیعمەت زانای گەورەی یارسانی ڕۆژهەڵات ساڵی 1940 شانامەی هەقیقەتی بە زمانی فارسی داناوە هەموو لایەنێكی مێژووی و ڕێورەسم و بیروباوەڕی فەرهەنگی یارسانی باس كردووە. د. محەمەد موكری ساڵی 1950 لە پاریس ئەو كتێبەی لەگەڵ شەرح چاپ كردووە و وەریشیگێڕاوەته‌وه‌ سه‌ر زمانی فەرەنسی.

ب: نودر عەلی ئیسلامی، كوڕی حاجی نیعمەت، دەوروبەری 1967 كتێبێكی دیكۆمەنتاری لەسەر یارسان، بە زمانی فارسی بڵاوكردەوە، بەناوی [برهان الحمد ــ بورهانی حەمد] هەموو ڕێورەسم و فەلسەفە و باوەڕی كاكەیی بە شێوەی ئەكادیمی خستە ڕوو، لەگەڵ بەراورد لەگەڵ ئایینی ئیسلامدا، كە چۆن یەك شتن.. ئەو كتێبە بە لای كەمه‌وه‌ تا ئێستا بیستوپێنج جار لە چاپ دراوە بۆ زمانەكانی ئینگلیزی و فەرەنسی وەرگێڕدراوەته‌وه‌. لە ئەمریكا و ئەوروپا بڵاوبووەتەوە. ئەمەش كاكەییەك بە خۆی نووسیویەتی و هچ ەهێشتووە باسی لێوە نەكات . هەورەها د.بارام ئیلاهی، ئەوەی حاجی نیعمەت، پێنج كتێبی بە فەرنسی و فارسی و ئەڵمانی داناوە، تایبەت دەربارەی دۆنادۆن و ڕوح و گەیشتن بە كەماڵ لە ڕوونگەی یارسانەوە.

پ: پرۆفیسۆر د.گوڵمراد مورادی، كاكەیی خەڵكی سەرپێڵی زەهاو لە كرماشان، كتێبی زانیستی ئەكادیمی بە زمانی فارسی و ئەڵمانی داناوە لە [1999ـی ز.]ـدا.

تێ: سەیدمحەمەد حوسێنی لە كرماشان [دیوانە گەورە]ی چاپ و بڵاو كردەوە لە كتێبە پیرۆزەكانی یارسانە.

ج: هەروەها ناوی چەند كاكەیی و ڕۆژهەڵاتناسێکی تریش دێنمەوە كە لایەنی دیكەی فەرهەنگەكەیان شی كردووەتەوە وەك: مەجید ئەڵقاسی ـــ كرماشان، سەید قاسم ئەفزەلی شابرایمی ـــ كرماشان، میر كازم نیكنژاد، شێخ نەزەر عەلی جەناب، سەید عالی خەلیلنژاد كە دەربارەی مۆزیكی یارسانی نووسیوە، هەردەوێل كاكەیی، ناودارانی كاكەییی نووسیوە، و كەسانی دیكە. چ: تەنانەت هەندێ كتێب كە غەیری كاكەیی نووسیونی بە هاوكاریی شارەزایانی كاكەیی زانیارییەكانی بە دەست هێناوە. بۆ نموونە: ـــ خوالێخۆشبوو سەید فەتاح خەلیل ئاغا ساڵی 1949 یارمەتی عەباسی عەزاوی نووسەری ئێراقی داوە بۆ نووسینی كتێبی [كاكەیی لە مێژوودا] بە زمانی عەرەبی . بێگومان خوالێخۆشبوو پشتیوان بووە لەو زانا كاكەیانە كە هەندێ زانیاریان خستووەتە بەدەستی نووسەر . ـــ هەروەها بەڕێز نوری یاسمین هەرزانی، لە ساڵی 2006 كتێبێكی بە زمانی عەرەبی، بەناوی [كاكەیی] بڵاوكردەوە، تێیدا سوپاسی ئەو بەڕێزانە دەكات : عەدنان فەتاح ئاغا، تاریق ئاغا، و پارێزەر جاسم، كە پیشتگیریان كردووە لە دەرهێنانی كتێبەكەی . مانای ئەوەی زانیارییان خستووە بەردەستی، چونكە لە ناوەڕۆكەكەی دیارە. بەهەر حاڵ نوری یاسمین هەرزانی هەوڵێكی باشی داوە بۆ سەلماندنی هەبوونی كاكەیی باری باری كۆمەڵایەتیان و، ڕێوڕەسم و بڕواكانیان.

ـــ بێگومان هەندێ ڕۆژهەڵاتناس و زانای بیانییش بەڵگەنامە و تێكستی یارسانیان هەن لە خۆیانەوە بە دەستیان هێناون. ئێستا بزووتنەوەیەكی فراوانتر لە ئارادایە تا لە ئێران و ئێراق و وڵاتانی دیكە له‌ یارسان بكۆڵنەوە. ئەمان بە داخەوە نەمتوانیوە یارمەتی كەس بدەم چونكە سەرچاوەیه‌كی ڕاستم لە بەر دەست نییە و، خۆم ماندوو ناكەم و دەزانم خەڵكی زۆرتر دەكەوەنە توێژینەوە و جێگەی من نابێتەوە، نایشمەوێ لەسەری بچم. هەروەها وەك و زانیومە لە زانكۆكانی كۆماری ئیسلامی ئێراندا چەنده‌ها ماستەرنامە و دكتۆرانامە، لەم بیست ساڵه‌ی دواییدا، دەربارەی یارسان دەر چوونە، كە دیارە لەوێدا ئازادی بە لێكۆڵینەوی زانستی لە فەرهەنگی یارسان دراوە. هەر بۆ نموونە دوایین كتێب دەربارەی یارسان، ماستەرنامەیەکه‌ [بەهجەت بارامی] لە تاران دەری کردووە و لە هەرێمی كوردستاندا بە فارسی چاپ بووە. ئەم كتێبە بەراوردە نێوان دوو ئایینی هەرە كۆنی كورد و ئێرانی؛ ئایینی یارسان و میتراییزم. دانەرەكەی ماستەرنامەكەی پێشكەشی كردووە به‌ سەید نەسرەدین حەیدەری و یارسانانی ناوچەی داڵاهۆ لە كرماشان. سەید نەسرەدین ڕێبەرێكی هێژا و ناسراوی یارسانە لە ڕۆژهەڵات و پێگەیەكی كۆمەڵایەتی و فەرهەنگی گرنگی هەیە. داڵاهۆ چەند ئارامگا و زیارتگایه‌کی یارسانه‌کان دەگرێتە خۆ.

لە كۆتاییدا دەپرسمەوە: ئایا ڕۆژهەڵات و زانایانی ڕووسی و ئەروپایی، زانا و نووسەرانی كوردستان و ئێران و دەوروبەر باشیان كردووە كە فەرهەنگی یارسانیان خستووەتە بەرچاو، یان خراپییان كردووە؟ بێگومان شتێكی چاكیان كردووە. ئەوەی بەخود كاكەیی نەكراوە و ناكرێ، ئەوە خەڵكی تر هەوڵیان بۆ داوە. ئەمڕۆ سەردەمی ئاشكرا گۆییە لە دنیادا. هیچ شتێك بە شاراوە نەماوە و نامێنی. هیچ شتێ لە ئەنترنێت و سایتە زەبەلاحەكانی و كامیرای كەناڵە ئاسمانییەكان، شاراوە و بزر ناماوە و نامێنێ. ڕەنگە كەسانێكیش هەبن لە نیازی پاكەوە، هەوڵبدەن تا ڕووی ڕاستی فەرهەنگەكەیان، بەخۆیان پێشانی بدەن، لەجیاتی ئەوە خەڵكانی تر، لەبەر نەبوونی سەرچاوە، شتەكان بەنیوە چڵی و چەواشە پیشان بدەن .

ـــ بەهەرحاڵ هەموو ئەو [415] سەرچاوەو زیاتریش [چونكە هێشتا سەرچاوەی دیكە هەن]، هەموو لە هەموو چوونەتە تورگ و دڵو هەناوی ئینتەرنێتەوە و لەبەر دەستی هەموو كەسێكە . زانینی بیبلۆگرافیای كاكەیی زۆر ڕاستیی دیكەیشمان ده‌دات دەستەوە دەبووایە زووتر ئەم بابەتەم نووسیبا.

 

منبع: یاریکورد

googlefacebook

This Browser is not good enough to show HTML5 canvas. Switch to a better browser (Chrome, Firefox, IE9, Safari etc) to view the contect of this module properly